David Lynch. Episode 2. Where it got longer

Μετά τις μικρού μήκους ταινίες του ο Lynch έχει αποφασίσει να περάσει σε μια μεγαλύτερη φόρμα, ξεκινώντας, έτσι, να δουλεύει ένα σενάριο με τίτλο The Gardenback, που βασιζόταν σε έναν πίνακά του που παρουσίαζε μια κυρτή φιγούρα, στην πλάτη της οποίας φύτρωνε ένα φυτό. Επρόκειτο για τη συνέχεια της τάσης του να περνάει τους πίνακές του στην κινούμενη εικόνα και για μια σουρεαλιστική ιστορία για τη μοιχεία, όπου ένα αναπτυσσόμενο έντομο αντιπροσώπευε τη λαγνεία ενός ανθρώπου για τον γείτονά του. Το AFI ωστόσο θεώρησε την προβλεπόμενη διάρκεια της ταινίας (45’) υπερβολική για ένα τέτοιο σενάριο κι έτσι ο Lynch αποφάσισε να αντικαταστήσει το project με το Eraserhead, μια ιδέα που γεννήθηκε καθώς μια μέρα ονειροπολούσε για ένα αντρικό κεφάλι που μεταφέρεται σε ένα εργοστάσιο μολυβιών από ένα αγόρι, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί σαν γόμα. Ούτε αυτό το σενάριο είχε ιδιαίτερα θερμή υποδοχή από πολλά από τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του AFI, το οποίο όμως αναγκάστηκε να το εγκρίνει υπό το βάρος της απειλής της παραίτησης του πρύτανη Frank Daniel σε αντίθετη περίπτωση. Σύμφωνα με τον Greg Olson, το σενάριο είχε επιρροές από τη «Μεταμόρφωση» του Κάφκα και το διήγημα του Γκόγκολ «Η Μύτη» του 1836. Ο ίδιος ο Lynch σε συνέντευξή του στον R. Van Busack αναφέρει ότι η ταινία πήρε μορφή στο κεφάλι του όταν διάβασε μία και μόνο στροφή της Βίβλου, χαρακτηρίζοντάς την μάλιστα την πιο πνευματική του ταινία, αρνούμενος όμως να δώσει οποιαδήποτε άλλη διευκρίνιση. Σύμφωνα με τον R. Woodward του New York Times, το Eraserhead είναι εμπνευσμένο και από τον φόβο του Lynch για την πατρότητα, λόγω του ότι η κόρη του Jennifer είχε γεννηθεί με ιπποποδία. Πολλοί θεωρούν το γεγονός αυτό κομβικό στο επανερχόμενο στα έργα του Lynch μοτίβο της αναπηρίας, καθώς και κινητήριο κριτήριο στην επιλογή της ίδιας της Jennifer Lynch να σκηνοθετήσει χρόνια αργότερα το Boxing Helena. Φυσικά την ατμόσφαιρα της ταινίας επηρέασε και η ατμόσφαιρα της κακόφημης γειτονιάς του Lynch στη Φιλαδέλφεια. (βλ. David Lynch. Episode 1. Where it all started, Urbanorama)

Η ταινία είναι ένα body horror film, ασπρόμαυρο, με τους Jack Nance, Charlotte Stewart, Jeanne Bates, Judith Anna Roberts, Laurel Near και Jack Fisk. Τα γυρίσματα μόνο διήρκησαν αρκετά χρόνια, λόγω προβλημάτων χρηματοδότησης, που βοηθήθηκαν από δωρεές της Sissy Spacek (συζύγου του Fisk), του ίδιου του Fisk και της συζύγου του Nance, που εργαζόταν και η ίδια στην ταινία, Catherine Coulson. Για άλλη μια φορά ο Lynch συνεργάζεται με τον Alan Splet, περνώντας έναν χρόνο επεξεργασίας του ήχου της ταινίας. Το soundtrack περιλαμβάνει organ κομμάτια του Fats Waller και το γραμμένο για την ταινία In Heaven του Peter Ivens, που ακολουθήθηκε από την εμβληματική διασκευή του από τους Pixies. H πλοκή ακολουθεί την ιστορία του Henry Spencer, ο οποίος καλείται να μεγαλώσει το παιδί του, που απόκτησε με τη Mary, το οποίο είναι ένα φασκιωμένο πλάσμα με κάθε άλλο παρά ανθρώπινο πρόσωπο. Οι δυο τους κλείνονται στη μικρή γκαρσονιέρα για να φροντίσουν το παιδί, μέσα σε βρωμιά και σαπισμένα φυτά, το οποίο αρνείται κάθε τροφή και κλαίει ασταμάτητα και τόσο ανυπόφορα που η Mary φεύγει τρελαμένη από τον θόρυβο. Ο Henry μένει μόνος με το βρέφος που δεν μπορεί να αναπνεύσει και είναι γεμάτο οδυνηρές πληγές. Μέσα σε δυστοπικά οράματα για μια γυναίκα που ζει στο καλοριφέρ και έναν μακρινό πλανήτη, ο Henry καταφέρνει ωστόσο να συνάψει σχέσεις με ένα κορίτσι της διπλανής του πόρτας. Όταν εκείνη τον προδίδει, ο Henry αποφασίζει να ξεφασκιώσει το μωρό και να δει το σώμα του. Αποδεικνύεται όμως πως οι επίδεσμοι ήταν αυτοί που κρατούσαν τα όργανα του βρέφους, τα οποία τώρα ξεχύνονται στο πάτωμα και οι πληγές αναδίδουν ένα παχύρρευστο υγρό. Τα φώτα αρχίζουν να τρεμοσβήνουν και το παιδί αρχίζει να διογκώνεται. Όταν τα φώτα σβήνουν, το κεφάλι του παιδιού μετατρέπεται στον πλανήτη των οραμάτων του Henry. Η ταινία τελειώνει με τον Henry να σφιχταγκαλιάζεται με τη γυναίκα του καλοριφέρ, πριν η οθόνη «μαυρίσει» σε απόλυτη σιγή.

Το αρχικό κάστινγκ για την ταινία έγινε το 1971 και ο Jack Nance επιλέχθηκε σχεδόν αμέσως για τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Μια παρεξήγηση σε σχέση με την πρόθεση διάρκειας της ταινίας και τη χρηματοδότησή της αλλά και η επίπονη σχολαστικότητα του Lynch, κράτησαν την ταινία στο στάδιο της παραγωγής για χρόνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ότι ο Nance ανοίγει σ’ ένα πλάνο μια πόρτα. Τα γυρίσματα της εισόδου του Nance στο δωμάτιο έγιναν ένα χρόνο μετά. Η αφοσίωσή του, όμως, στην ταινία και τον ρόλο του, έκαναν τον Nance να διατηρήσει την παράδοξη κόμμωση του Henry για όλα τα χρόνια παραγωγής της ταινίας.

Ενδιαφέρουσες είναι και οι ιστορίες του prop που υποδύεται το παιδί του Henry. Λέγεται ότι ο Lynch έδενε τα μάτια του projectionist των (τότε) dailies ώστε να μην βλέπει τι είναι το prop. O Nance είχε δώσει το όνομα Spike στο prop, το οποίο τώρα θεωρείται πρόδρομος των effect του The Elephant Man και του Dune. Φήμες λέγανε πως χρησιμοποιήθηκε ένα κουνέλι, γι’ αυτό και ο ίδιος ο Lynch έχει πει άλλοτε «γεννήθηκε» και άλλοτε «βρέθηκε», υπονοώντας πως ήταν κάτι αληθινό και… ζωντανό. Ο Lynch εδώ πειραματίστηκε στην ανάποδη κινητική των διαλόγων, που μπορεί να μην χρησιμοποιήθηκε εν προκειμένω, αλλά έγινε η περίφημη τεχνική του κόκκινου δωματίου στο Twin Peaks.

Αρχικά το Eraserhead βρήκε πολύ μικρό κοινό. 49 άτομα (που σίγουρα σήμερα νιώθουν περίφημα) το παρακολούθησαν τις δύο πρώτες μέρες. Το Variety έγραψε πως πρόκειται για μια «αηδιαστική κακόγουστη άσκηση». Το 2004 η ταινία μπήκε στο National Film Registry από τη Library of Congress ως «πολιτιστικά, ιστορικά και αισθητικά σημαντική». Από πολύ νωρίτερα ήταν αφίσα στα δωμάτια φοιτητών κινηματογράφου παγκοσμίως.

Και η χρήση της diegetic μουσικής είναι κάτι που ο Lynch ξεκινά εδώ και τελειοποιεί στο Twin Peaks και το Μπλε Βελούδο. Η περίοδος του Eraserhead σηματοδοτεί και την αρχή του ενδιαφέροντος του Lynch για το transcedental meditation.