Θεσσαλονίκη - Ιστορική επισκόπηση

Σύντομη ιστορική επισκόπηση

Η Θεσσαλονίκη θεωρείται ότι ιδρύθηκε στη θέση της αρχαίας Θέρμης. Ποια ήταν η ακριβής θέση της αρχαίας Θέρμης δεν είναι γνωστό, οπωσδήποτε όμως βρισκόταν κοντά στη θάλασσα και αποτελούσε σημαντικό λιμάνι στην περιοχή επί πολλούς αιώνες.

Η ίδρυση της Θεσσαλονίκης (316-315 π.Χ.) συμπίπτει με την περίοδο των μεγάλων ανακατατάξεων στο αχανές κράτος του Μεγάλου Αλεξάνδρου μετά από τον θάνατό του (323 π.Χ.). Ιδρυτής της νέας πόλης υπήρξε ο Κάσσανδρος, που ως διοικητής της Μακεδονίας διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο και ανακηρύχθηκε βασιλιάς της Μακεδονίας το 306 π.Χ.

Σε μια εποχή που άνθιζε το εμπόριο και ενώ η πρωτεύουσα της Μακεδονίας, η Πέλλα, δεν είχε διέξοδο στη θάλασσα, ο Κάσσανδρος εκτίμησε τη στρατηγική σημασία της περιοχής γύρω από τον Θερμαϊκό κόλπο και ίδρυσε τη νέα πόλη δίνοντάς της το όνομα της συζύγου του και κόρης του Φιλίππου Β’, Θεσσαλονίκης. Η επιλογή του Κάσσανδρου αποδείχτηκε πολύ επιτυχημένη και η νέα πόλη εξελίχθηκε σε σημαντικό λιμάνι και εμπορικό κέντρο.

Το 168 π.Χ. η Θεσσαλονίκη όπως και η υπόλοιπη Μακεδονία υποτάσσεται στους Ρωμαίους. Η πόλη επιλέχθηκε ως έδρα του Ρωμαίου διοικητή της Μακεδονίας. Το ενδιαφέρον των Ρωμαίων για την Ανατολή συνέβαλε περαιτέρω στην ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης, κυρίως μετά την κατασκευή της Εγνατίας Οδού (146-120 π.Χ.) από τον ανθύπατο Γναίο Εγνάτιο. Ο σπουδαίος αυτός δρόμος ξεκινούσε από τις ακτές της Αδριατικής και έφτανε ως τον Έβρο. Η Εγνατία συνδεόταν με τη δυτική είσοδο της πόλης και ακολουθούσε περίπου τον σημερινό ομώνυμο δρόμο προς Καβάλα. Η Εγνατία οδός που διασχίζει τη σύγχρονη πόλη αποτελεί προέκτασή της.

Τα χρόνια που ακολούθησαν η Θεσσαλονίκη λόγω της εξαιρετικής σημασίας της γίνεται θέατρο πολιτικών συγκρούσεων μεταξύ Ρωμαίων ηγετών. Το 50 μ.Χ. ο Απόστολος Παύλος κηρύσσει τον Χριστιανισμό στη Θεσσαλονίκη, που στο εξής χαρακτηρίζεται ως η Χρυσή Πύλη για τη διάδοση του Χριστιανισμού στην Ευρώπη. Λίγο αργότερα ίδρυσε την πρώτη χριστιανική εκκλησία και έγραψε τις δύο επιστολές του «προς Θεσσαλονικείς».

Κατά την περίοδο της Τετραρχίας (διοικητική διαίρεση της αυτοκρατορίας από τον Διοκλητιανό το 293 μ.Χ.) έδρα του Γαλέριου έγινε η Θεσσαλονίκη. Την περίοδο αυτή χτίστηκαν σημαντικά ρωμαϊκά δημόσια κτίρια: το Γαλεριανό Ανάκτορο, η Ροτόντα, η Αψίδα του Γαλέριου, ο Ιππόδρομος, η Ρωμαϊκή Αγορά.

Στη διάρκεια της διοίκησης της πόλης από τον Γαλέριο, έγιναν διωγμοί εναντίον των χριστιανών της πόλης. Τότε θανατώθηκε με μαρτυρικό θάνατο ο Άγιος Δημήτριος, που αργότερα επρόκειτο να  γίνει πολιούχος Άγιος της Θεσσαλονίκης.

Αλλά ήδη με τον θάνατο του Διοκλητιανού αρχίζουν οι πρώτοι τριγμοί για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο 4^ος αιώνας πρόκειται να φέρει τεράστιες αλλαγές στην αυτοκρατορία και φυσικά και στη Θεσσαλονίκη. Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας από τον Κωνσταντίνο στην Κωνσταντινούπολη το 330 μ.Χ. οδηγούμαστε στη Βυζαντινή εποχή. Λόγω της θέσης και της σημασίας της η Θεσσαλονίκη εξελίσσεται σε σπουδαίο οικονομικό, πνευματικό και πολιτιστικό κέντρο, αναλαμβάνοντας πλέον ρόλο συμβασιλεύουσας.

Στις αρχές του 9^ου αιώνα γεννιούνται στη Θεσσαλονίκη δύο αδέλφια, ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος που ανέλαβαν να διαδώσουν τον χριστιανικό και τον βυζαντινό πολιτισμό στους Σλάβους της Βαλκανικής χερσονήσου, δημιουργώντας ένα νέο αλφάβητο, με το οποίο μετέφρασαν χριστιανικά κείμενα στη σλαβική γλώσσα, θέτοντας τις βάσεις της σλαβικής φιλολογίας.

Λόγω της γεωγραφικής θέσης και της οικονομικής σημασίας της στη διάρκεια της ιστορίας της, η Θεσσαλονίκη υπέστη πολλές εχθρικές επιδρομές. Από Γότθους, Σλάβους, Αβάρους, Σαρακηνούς, Βουλγάρους, Νορμανδούς, στη διάρκεια των οποίων υπέστη σφαγές και λεηλασίες, ενώ μεταξύ 1204-1224, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, παραδόθηκε και η ίδια στη Φραγκοκρατία.

Το 1224 ο ηγεμόνας της Ηπείρου, Θεόδωρος Κομνηνός, μπαίνει νικητής στη Θεσσαλονίκη και στέφεται βασιλιάς. Καταλαμβάνει πολλές νέες περιοχές και επεκτείνει το βασίλειό του από την Αδριατική και το Ιόνιο ως τον Έβρο, στοχεύοντας πάντα στην κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης και την ανασύσταση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.

Το 1230 ο Θεόδωρος Δούκας ηττάται στην μάχη της Κοκλονίτσας από τον τσάρο των Βουλγάρων Ιωάννη Ασάν Β΄. Πολλές περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης τότε περνούν στα χέρια του Ασάν. Τη διοίκηση του συρρικνωμένου βασιλείου της Θεσσαλονίκης αναλαμβάνουν συγγενείς του Θεόδωρου Δούκα ως το 1246, οπότε η Θεσσαλονίκη περνάει στα χέρια του αυτοκράτορα της Νίκαιας Ιωάννη Δούκα Βατάτζη. Τη διοίκηση αναλαμβάνει ο Ανδρόνικος Παλαιολόγος, πατέρας του μετέπειτα αυτοκράτορα του Βυζαντίου Μιχαήλ Η΄.

Ο Μιχαήλ Η΄ ανακτά την Κωνσταντινούπολη το 1261 τερματίζοντας τη Λατινοκρατία. Το Βυζαντινό κράτος ανασυγκροτείται, είναι όμως περιορισμένο γεωγραφικά και αντιμετωπίζει οικονομικά προβλήματα, κυρίως λόγω των εμπορικών προνομίων που παραχωρήθηκαν σε ακμαίες αυτήν την εποχή εμπορικές πόλεις της Δύσης, όπως η Γένοβα και η Βενετία.

Κατά τον 14^ο αιώνα παρά την αποδυνάμωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η Θεσσαλονίκη γνωρίζει μεγάλη ανάπτυξη. Εξελίσσεται σε σημαντικό κέντρο των γραμμάτων και των τεχνών. Σπουδαίοι Θεσσαλονικείς φιλόσοφοι, ρήτορες, νομικοί και καλλιτέχνες αφήνουν πίσω τους αξιομνημόνευτο έργο. Ωστόσο τον 14^ο αιώνα το Βυζάντιο και τη Θεσσαλονίκη σαρώνουν οι αντιθέσεις και οι συγκρούσεις μεταξύ Ησυχαστών και Ζηλωτών. Οι Ζηλωτές, που αποτελούσαν ένα κίνημα λιγότερο θρησκευτικό και περισσότερο κοινωνικοπολιτικό, επικράτησαν για ένα διάστημα στη Θεσσαλονίκη, ιδρύοντας ένα είδος πρώτης «Λαϊκής Δημοκρατίας», καταργώντας τα προνόμια της αριστοκρατίας και δημεύοντας περιουσίες πλουσίων. Οι Ζηλωτές ανατρέπονται το 1349 και τη Θεσσαλονίκη καταλαμβάνει ο Ιωάννης Καντακουζηνός.

Κατά την τελευταία πεντηκονταετία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η παρακμή και η αδυναμία του κράτους να αντιδράσει είχε ως αποτέλεσμα η Θεσσαλονίκη να δεχθεί αλλεπάλληλες επιθέσεις και πολιορκίες που σταδιακά εξασθενίζουν την πόλη.

Στις 29 Μαρτίου του 1430 ο Μουράτ Β΄ καταλαμβάνει την πόλη η οποία παραδίδεται στη σφαγή και τη λεηλασία. Ήδη στους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας η Θεσσαλονίκη εξισλαμίζεται και παρακμάζει. Ωστόσο ο 18^ος αιώνας βρίσκει την ελληνική κοινότητα της πόλης ενισχυμένη, ενώ παρατηρούνται τα πρώτα ίχνη εθνικής αφύπνισης. Οι μεγάλες αλλαγές όμως συμβαίνουν τον 19^ο αιώνα παρά το γεγονός ότι η Θεσσαλονίκη παραμένει υπό τουρκική κατοχή μέχρι το 1912. Ανοίγουν σχολεία ανώτερης μόρφωσης, κυκλοφορούν εφημερίδες, εν γένει ξεκινά ο εξευρωπαϊσμός της Θεσσαλονίκης, η οποία συνδέεται σιδηροδρομικώς τόσο με την Ευρώπη, όσο και με την Κωνσταντινούπολη. Παράλληλα κατασκευάζεται το πρώτο τεχνητό λιμάνι της από Γάλλους μηχανικούς (1897).

Το 1903 αρχίζει η δράση του βουλγαρικού κομιτάτου με ανατινάξεις στη Θεσσαλονίκη και ξεσπάει ο Μακεδονικός Αγώνας (1904-1908). Το 1908 ξεσπά το κίνημα των Νεότουρκων κατά του Σουλτάνου με ορμητήριο τη Θεσσαλονίκη. Συλλαμβάνεται ο Σουλτάνος Αβδούλ Χαμίτ και φυλακίζεται στη βίλα Αλλατίνη. Το 1909 από τον Αβραάμ Μπεναρόγια ιδρύεται η «Φεντερασιόν» (Εργατική Σοσιαλιστική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης).

Τον Οκτώβριο του 1912 η Θεσσαλονίκη απελευθερώνεται από τον Ελληνικό στρατό. Ο Τούρκος διοικητής υπογράφει το πρωτόκολλο παράδοσης και η πόλη περνάει στην ελληνική επικράτεια αμαχητί. Η προσάρτηση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος επισημοποιήθηκε με την υπογραφή της συνθήκης στο Βουκουρέστι (1913).

Τον Οκτώβριο του 1915 δυνάμεις της Αντάντ αποβιβάζονται στη Θεσσαλονίκη με σκοπό να εκβιάσουν την Ελλάδα να μπει στον πόλεμο. Το 1916 επήλθε διαμάχη μεταξύ του Κωνσταντίνου Α΄ και του Ελευθέριου Βενιζέλου σχετικά με την έξοδο της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η διαμάχη αυτή, γνωστή ως Εθνικός Διχασμός, οδήγησε στο σχηματισμό δεύτερης κυβέρνησης υπό τον Βενιζέλο με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Η Προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Άμυνας απαρτιζόταν από τον Βενιζέλο, τον Δαγκλή, τον Κουντουριώτη (Τριανδρία). Έτσι η Ελλάδα μπήκε στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ. Παράλληλα εκδιώχθηκε ο Κωνσταντίνος υπέρ του γιου του Αλεξάνδρου.

Το 1922-24 φτάνουν και εγκαθίστανται στη Θεσσαλονίκη χιλιάδες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, προσδίδοντάς της τον χαρακτήρα της προσφυγομάνας.

Το 1941, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εισβάλλουν οι Γερμανοί στην πόλη, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα και το 1943 εκτοπίζουν όλους τους Εβραίους κατοίκους της, που υπολογίζεται ότι το 1940 ήταν 49.000, και τους στέλνουν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης της Ευρώπης. Ελάχιστοι από αυτούς σώθηκαν και ακόμη πιο λίγοι επέστρεψαν. Σήμερα η πόλη, ως ελάχιστο φόρο τιμής και μνήμης στις αδικοχαμένες ψυχές εκείνων των ανθρώπων, φιλοξενεί το πολύ ενδιαφέρον Εβραϊκό Μουσείο. Η Θεσσαλονίκη απελευθερώνεται από τους Γερμανούς 30 Οκτωβρίου 1944. Τα γερμανικά στρατεύματα αποχωρούν και εισέρχονται στρατιωτικές μονάδες του ΕΛΑΣ.