Ο οικονομικός εθνικισμός (economic nationalism) αποτελεί μια ιδεολογία που δίνει προτεραιότητα στον κρατικό έλεγχο και την εγχώρια παραγωγή έναντι των ελεύθερων, ανεξέλεγκτων αγορών. Αν και η παγκοσμιοποίηση κυριάρχησε τις δεκαετίες του '90 και του 2000, η δεκαετία που διανύουμε (2020-2030) σηματοδοτεί τη δυναμική επιστροφή του προστατευτισμού ως βασικού εργαλείου άσκησης πολιτικής.
1. Τι είναι ο οικονομικός εθνικισμός;
Στον πυρήνα του, ο οικονομικός εθνικισμός βασίζεται στην πεποίθηση ότι η οικονομία πρέπει να υπηρετεί τους στόχους του κράτους και του έθνους και όχι το αντίστροφο. Οι υποστηρικτές του υποστηρίζουν ότι η πλήρης εξάρτηση από τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού καθιστά μια χώρα ευάλωτη σε γεωπολιτικούς εκβιασμούς και οικονομικές κρίσεις. Τα βασικά του εργαλεία περιλαμβάνουν:
Δασμούς: Φόροι στις εισαγωγές για την προστασία των εγχώριων βιομηχανιών.
Επιδοτήσεις: Κρατική ενίσχυση σε τοπικές επιχειρήσεις (π.χ. στον τομέα της πράσινης ενέργειας ή των ημιαγωγών).
Περιορισμούς επενδύσεων: Έλεγχος των ξένων επενδύσεων σε τομείς "εθνικής ασφάλειας".
Τοπικό περιεχόμενο (Local Content Requirements): Νόμοι που επιβάλλουν τη χρήση εγχώριων πρώτων υλών ή εργατικού δυναμικού.
2. Οι αιτίες της αναβίωσης
Γιατί οι μεγάλες δυνάμεις εγκαταλείπουν το δόγμα του ελεύθερου εμπορίου; Η εμπειρία της πανδημίας του COVID-19 αποκάλυψε την επικίνδυνη εξάρτηση της Δύσης από την Κίνα για βασικά αγαθά (φάρμακα, μάσκες, τσιπς). Η άνοδος της Κίνας και η σύγκρουση με τις ΗΠΑ μετέτρεψαν το εμπόριο σε "όπλο". Η οικονομική ισχύς ταυτίζεται πλέον με την εθνική ασφάλεια. Από την άλλη, σε πολλές δυτικές χώρες η παγκοσμιοποίηση κατηγορήθηκε για την αποβιομηχάνιση και την απώλεια θέσεων εργασίας στην εργατική τάξη, τροφοδοτώντας λαϊκιστικά κινήματα. Επιπλέον τα κράτη επιδιώκοντας να ελέγξουν την παραγωγή της "οικονομίας του αύριο" (μπαταρίες, ηλεκτρικά οχήματα), οδηγούνται σε έναν αγώνα δρόμου επιδοτήσεων.
3. Σύγχρονα παραδείγματα (2024-2026)
- ΗΠΑ (America First): Η συνέχιση και κλιμάκωση των δασμών προς την Κίνα αλλά και η επιβολή δασμών σε χώρες που δεν ευθυγραμμίζονται με την αμερικανική εξωτερική πολιτική (όπως οι πρόσφατες πιέσεις για τη Βενεζουέλα και την Κούβα).
- Ευρωπαϊκή Ένωση: η στροφή προς τη "στρατηγική αυτονομία". Η ΕΕ, παρότι παραδοσιακά υπέρμαχος του ελεύθερου εμπορίου, υιοθετεί πλέον μέτρα κατά των "αθέμιτων" κινεζικών επιδοτήσεων και επενδύει δισεκατομμύρια στην εγχώρια παραγωγή μικροτσίπ (European Chips Act).
- Κίνα: Η στρατηγική της "διπλής κυκλοφορίας", στοχεύει στην ενίσχυση της εγχώριας κατανάλωσης και της τεχνολογικής αυτάρκειας, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από τη Δύση.
4. Οι συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία
Ο οικονομικός εθνικισμός είναι ένα "νόμισμα με δύο όψεις":
Θετικά αποτελέσματα Αρνητικά αποτελέσματα
Ασφάλεια εφοδιασμού: Πληθωρισμός: Οι δασμοί
Μείωση του κινδύνου ελλείψεων και η εγχώρια παραγωγή
σε κρίσιμα αγαθά. αυξάνουν το κόστος για τον
καταναλωτή.
Ενίσχυση απασχόλησης: Αποδοτικότητα:
Δημιουργία νέων θέσεων εργασίας Η έλλειψη ανταγωνισμού
στη βιομηχανία. μπορεί να οδηγήσει σε λι-
γότερο καινοτόμα προϊόντα.
Εθνική κυριαρχία: Εμπορικοί πόλεμοι:
Τα κράτη ανακτούν τον έλεγχο της Αντίποινα από άλλες χώρες
αναπτυξιακής τους πορείας. που οδηγούν σε παγκόσμια
αστάθεια.
Ο οικονομικός εθνικισμός του 21ου αιώνα δεν είναι μια απλή επιστροφή στο παρελθόν. Είναι μια προσπάθεια των κρατών να πλοηγηθούν σε έναν κόσμο όπου η οικονομική αλληλεξάρτηση θεωρείται πλέον περισσότερο κίνδυνος παρά ευκαιρία. Η πρόκληση για το μέλλον θα είναι η εύρεση μιας ισορροπίας: προστασία της εθνικής οικονομίας χωρίς την κατάρρευση του παγκόσμιου συστήματος εμπορίου.
Η στροφή προς τον οικονομικό εθνικισμό επηρεάζει την Ελλάδα με έναν μοναδικό τρόπο, καθώς η χώρα μας είναι μια μικρή, ανοιχτή οικονομία που εξαρτάται άμεσα από τις διεθνείς ροές κεφαλαίων, τον τουρισμό και τις εισαγωγές ενέργειας.
Η πρόκληση των εξαγωγών και των δασμών
Η Ελλάδα έχει καταβάλει τεράστια προσπάθεια τα τελευταία χρόνια να γίνει εξωστρεφής. Ο οικονομικός εθνικισμός, όμως, υψώνει τείχη:
- Αγροτικά προϊόντα: Αν οι ΗΠΑ ή άλλες μεγάλες αγορές επιβάλλουν οριζόντιους δασμούς, εμβληματικά ελληνικά προϊόντα (λάδι, τυροκομικά, κονσέρβες) θα γίνουν πιο ακριβά και λιγότερο ανταγωνιστικά.
- Κόστος παραγωγής: Ο προστατευτισμός αυξάνει τις τιμές των πρώτων υλών και των μηχανημάτων που εισάγουμε, επιβαρύνοντας το κόστος της ελληνικής μεταποίησης.
Η ευκαιρία του "Friend-shoring"
Εδώ υπάρχει ένα "παράθυρο" ευκαιρίας. Καθώς η Δύση (ΗΠΑ και ΕΕ) προσπαθεί να μεταφέρει την παραγωγή της από την Κίνα σε "φιλικές χώρες" (friend-shoring), η Ελλάδα μπορεί να αναδειχθεί σε εφοδιαστικό κόμβο (logistics hub): Η γεωγραφική μας θέση την καθιστά πύλη εισόδου για προϊόντα που παράγονται σε χώρες της περιοχής και προορίζονται για την ευρωπαϊκή αγορά. Ομοίως μπορεί να μετατραπεί σε πόλο ενεργειακής ασφάλειας: Η ανάπτυξη υποδομών LNG και οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις με την Αφρική και τη Μέση Ανατολή ενισχύουν την "στρατηγική αυτονομία" της Ευρώπης, δίνοντας στην Ελλάδα κεντρικό ρόλο.
3. Η ελληνική βιομηχανία και η "στρατηγική αυτονομία"
Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στροφής προς την εγχώρια παραγωγή, η Ελλάδα μπορεί να επωφεληθεί από τα ευρωπαϊκά κονδύλια σε δύο βασικότατους τομείς:
- Αμυντική βιομηχανία: Η ανάγκη για ευρωπαϊκή αμυντική επάρκεια μπορεί να αναζωογονήσει τα ελληνικά ναυπηγεία και την αμυντική βιομηχανία (π.χ. ΕΑΒ, ΕΛΒΟ).
- Πράσινη τεχνολογία: Η κατασκευή εξαρτημάτων για ΑΠΕ και μπαταρίες στην Ελλάδα μπορεί να επιδοτηθεί στο πλαίσιο της προστασίας της ευρωπαϊκής αγοράς από τις κινεζικές εισαγωγές.
Το παράδοξο της ναυτιλίας
Η ελληνική ναυτιλία είναι ίσως ο τομέας που κινδυνεύει περισσότερο. Καθώς ο οικονομικός εθνικισμός μειώνει τις αποστάσεις (παραγωγή πιο κοντά στην κατανάλωση-near-shoring), η ανάγκη για μεταφορές μεγάλων αποστάσεων μέσω θαλάσσης ενδέχεται να μειωθεί, πιέζοντας τους ναύλους.
Για να θωρακιστεί μια οικονομία όπως η ελληνική απέναντι στον παγκόσμιο οικονομικό εθνικισμό, απαιτείται μια στρατηγική που ισορροπεί ανάμεσα στην προστασία της εγχώριας βάσης και τη διατήρηση της εξωστρέφειας.
Ακολουθούν οι 4 πυλώνες μιας τέτοιας σύγχρονης εθνικής στρατηγικής:
1.Ενεργειακή ηγεμονία και "πράσινη" αυτονομία
Η Ελλάδα πρέπει να μετατραπεί από εισαγωγέα σε εξαγωγέα ενέργειας, πράγμα που μπορεί να επιτευχθεί με τις κατάλληλες υποδομές: επένδυση σε δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας προς την κεντρική Ευρώπη (Great Sea Interconnector), αλλά και αποθήκευση: ανάπτυξη εγχώριας βιομηχανίας μπαταριών και αποθήκευσης ενέργειας (π.χ. αντλησιοταμίευση), ώστε να μην εξαρτόμαστε από εισαγόμενη τεχνολογία. Η μείωση του ενεργειακού κόστους για την ελληνική βιομηχανία θα είναι η καλύτερη "ασπίδα" προστασίας.
2. Επαναβιομηχάνιση με "έξυπνη" εξειδίκευση
Δεν μπορούμε να παράγουμε τα πάντα, αλλά μπορούμε να παράγουμε τα κρίσιμα. Για παράδειγμα, στην Αμυντική Βιομηχανία, πρέπει να υπάρξει σύνδεση των μεγάλων εξοπλιστικών προγραμμάτων με την εγχώρια παραγωγή. Η Ελλάδα πρέπει να κατασκευάζει μέρη των συστημάτων που αγοράζει (π.χ. drones, ναυπηγικά τμήματα).
Η ελληνική φαρμακοβιομηχανία είναι ήδη ισχυρή. Η στρατηγική πρέπει να εστιάσει στην παραγωγή δραστικών ουσιών εντός συνόρων, μειώνοντας την εξάρτηση από την Ασία.
Σημαντική μπορεί να αποβεί η ψηφιοποίηση της γεωργίας (agrotech) για μείωση του κόστους και αύξηση της ποιότητας, ώστε τα προϊόντα μας να παραμένουν ελκυστικά παρά τους δασμούς.
3. Γεωπολιτική της εφοδιαστικής αλυσίδας (Logistics)
Σε έναν κόσμο "τειχών", οι πύλες εισόδου αποκτούν τεράστια αξία.
- Λιμάνια και σιδηρόδρομοι: Ταχεία ολοκλήρωση της σιδηροδρομικής σύνδεσης Πειραιά-Θεσσαλονίκης-Βαλκανίων. Η Ελλάδα πρέπει να είναι η συντομότερη και ασφαλέστερη οδός για το friend-shoring της Δύσης.
- Data centers: Προσέλκυση επενδύσεων σε ψηφιακές υποδομές (όπως της Microsoft ή της Google) για να καταστεί η χώρα "ψηφιακό οχυρό" της ΝΑ Ευρώπης.
4. Διπλωματία των συμμαχιών
Μια μικρή χώρα δεν μπορεί να επιβιώσει μόνη της σε έναν εμπορικό πόλεμο. Εντός ΕΕ σημαντικές μπορεί να αποδειχτούν συμμαχίες με άλλες χώρες του Νότου (Med9) για να διασφαλιστεί ότι οι ευρωπαϊκές επιδοτήσεις δεν θα πηγαίνουν μόνο στους "γίγαντες" (Γαλλία-Γερμανία). Εκτός ΕΕ στόχος θα πρέπει να γίνει η σύναψη διμερών συμφωνιών με αναδυόμενες αγορές (π.χ. Ινδία, Κόλπος) για τη διαφοροποίηση των ελληνικών εξαγωγών.
Η ελληνική στρατηγική δεν πρέπει να είναι μια «κλειστή» οικονομία, αλλά μία «έξυπνα θωρακισμένη» οικονομία που εκμεταλλεύεται τη γεωγραφία της και την ευρωπαϊκή ταυτότητα.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) δεν είναι πλέον πολυτέλεια αλλά το απαραίτητο "εργαλείο επιβίωσης" για τις ελληνικές Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜμΕ) σε ένα περιβάλλον οικονομικού εθνικισμού. Όταν το κόστος των πρώτων υλών ανεβαίνει λόγω δασμών, η AI μπορεί να το αντισταθμίσει μέσω της βελτιστοποίησης.
AI & ελληνική επιχειρηματικότητα
1. Μείωση λειτουργικού κόστους (Efficiency)
Οι ελληνικές επιχειρήσεις πάσχουν συχνά από υψηλά κόστη διοίκησης και ενέργειας. Για τις μεταποιητικές μονάδες, η AI προβλέπει πότε θα χαλάσει ένα μηχάνημα, αποφεύγοντας δαπανηρές διακοπές παραγωγής. Έξυπνοι αλγόριθμοι ρυθμίζουν τη λειτουργία των εγκαταστάσεων τις ώρες με τις χαμηλότερες τιμές ρεύματος, μειώνοντας το ενεργειακό αποτύπωμα.
2. Έξυπνη εφοδιαστική αλυσίδα (Inventory Optimization)
Σε έναν κόσμο με ασταθές εμπόριο, η σωστή διαχείριση του στοκ είναι κρίσιμη. Το AI Forecasting προβλέπει τη ζήτηση με βάση διεθνείς τάσεις και καιρικές συνθήκες, ώστε η επιχείρηση να μην δεσμεύει κεφάλαια σε εμπορεύματα που δεν κινούνται. Εργαλεία AI σκανάρουν την παγκόσμια αγορά για εναλλακτικούς προμηθευτές σε περίπτωση που επιβληθούν δασμοί σε μια συγκεκριμένη χώρα.
3. Εξατομικευμένη εξωστρέφεια (Targeted Exports)
Οι ΜμΕ δεν έχουν το budget των πολυεθνικών για marketing. Η AI εξισώνει τους όρους ανταγωνισμού. Το AI-Powered Market Research αναλύει τα δεδομένα για το ποιες αγορές (π.χ. Ινδία ή Βιετνάμ) έχουν ζήτηση για συγκεκριμένα ελληνικά προϊόντα, αποφεύγοντας το κόστος των πειραματισμών. Η Αυτόματη Τοπικοποίηση (Localization) επιτυγχάνει τη χρήση προηγμένων γλωσσικών μοντέλων για τη μετάφραση και προσαρμογή ιστοσελίδων και διαφημίσεων στην τοπική κουλτούρα κάθε αγοράς-στόχου σε ελάχιστο χρόνο.
4. Η πρόκληση των δεξιοτήτων (Upskilling)
Η στρατηγική αποτυγχάνει αν το προσωπικό δεν ξέρει να χρησιμοποιεί τα εργαλεία. Επομένως είναι απαραίτητη η κρατική ενίσχυση με αξιοποίηση κονδυλίων του ΕΣΠΑ για την κατάρτιση των εργαζομένων στην AI και οι συνεργασίες και η δικτύωση των ΜμΕ με ελληνικά πανεπιστήμια και startups που αναπτύσσουν λύσεις AI.
Η AI στην Ελλάδα δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως τρόπος μείωσης προσωπικού αλλά ως τρόπος αύξησης της παραγωγικότητας της υπάρχουσας ομάδας, ώστε να μπορεί να σταθεί απέναντι σε διεθνείς κολοσσούς.
