Η «Χάνουκα Μπάρμπι» και ο θόρυβος γύρω από τα χαρακτηριστικά της
Η κυκλοφορία της πρώτης επίσημης Χάνουκα Μπάρμπι (Hanukkah Barbie) από τη Mattel αποτέλεσε σημαντικό ορόσημο για την εβραϊκή εκπροσώπηση στα παιχνίδια. Ωστόσο, παρόλο που η κίνηση αυτή χαιρετίστηκε από πολλούς ως μια θετική προσπάθεια συμπερίληψης, η κούκλα βρέθηκε στο επίκεντρο έντονων συζητήσεων και αντιδράσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Το προφίλ της κούκλας και η συλλογή
Η Χάνουκα Μπάρμπι κυκλοφόρησε στην τιμή των 28 δολαρίων ως μέρος της εορταστικής συλλογής Holiday Sweater Collection της Mattel.
Φοράει ένα πουλόβερ σε μπλε του κοβαλτίου διακοσμημένο με μια μεγάλη μενόρα, μικρά γαλάζια ντρέιντελ (παραδοσιακές σβούρες), νιφάδες χιονιού και μπλε Άστρα του Δαβίδ, συνοδευμένο από καρό κολάν και μποτάκια. Διαθέτει ελαιόχρωμο δέρμα, καστανά μαλλιά, καστανά μάτια και κλειστό, ήρεμο χαμόγελο.
Αν και το εορταστικό concept αγκαλιάστηκε από τη συντριπτική πλειοψηφία του κοινού, η προσοχή γρήγορα μετατοπίστηκε στα χαρακτηριστικά του προσώπου της κούκλας —και πιο συγκεκριμένα στη μύτη της.
Συλλέκτες και χρήστες στα social media παρατήρησαν ότι η μύτη της Χάνουκα Μπάρμπι είναι αισθητά πιο έντονη, «εξογκωμένη» και γωνιώδης σε σύγκριση με τις κλασικές, ομοιόμορφες κούκλες της ίδιας σειράς (όπως οι αντίστοιχες Χριστουγεννιάτικες Μπάρμπι). Αρκετοί σχολιαστές επισήμαναν ότι αυτό θυμίζει στερεοτυπικές απεικονίσεις εβραϊκών χαρακτηριστικών (τα οποία συχνά συνδέονται ιστορικά με προπαγανδιστικά καρικατουρίστικα μοτίβα). Μια καταναλώτρια από τη Νέα Υόρκη δήλωσε χαρακτηριστικά στον Τύπο: «Αγαπώ το γεγονός ότι μια Μπάρμπι γιορτάζει το Χάνουκα, αλλά γιατί έπρεπε να της δώσουν διαφορετική μύτη;»
Από την άλλη πλευρά, πολλοί Εβραίοι χρήστες και εκπρόσωποι της κοινότητας υπερασπίστηκαν σθεναρά την κούκλα, τονίζοντας ότι προσφέρει αυθεντική εκπροσώπηση. Πολλοί σημείωσαν ότι η κούκλα μοιάζει πράγματι με πραγματικές γυναίκες και κορίτσια της κοινότητας, απορρίπτοντας την ιδέα ότι ένα φυσικό χαρακτηριστικό προσώπου αποτελεί προσβολή. Η ραβίνος και εκπαιδευτικός Yael Buchler δήλωσε ενθουσιασμένη, τονίζοντας ότι η ιδρύτρια της Μπάρμπι, Ruth Handler, θα ήταν περήφανη που η γιορτή ενσωματώνεται επίσημα στον κόσμο της Μπάρμπι.
Ειδικοί σε θέματα αντισημιτισμού σημείωσαν μεν ότι η μύτη είναι πράγματι πιο τονισμένη από το σύνηθες πρότυπο της Mattel, ωστόσο υπογράμμισαν ότι όταν τα χαρακτηριστικά αυτά αποδίδονται με σεβασμό, αντικατοπτρίζουν τη φυσική ποικιλομορφία και δεν αποτελούν κάτι για το οποίο τα νεαρά κορίτσια πρέπει να ντρέπονται.
Η κυκλοφορία της Hanukkah Barbie λειτούργησε ως πολιτιστικός καταλύτης, φέρνοντας στην επιφάνεια ζητήματα που διατρέχουν την ανθρωπολογία, την κοινωνιοβιολογία, την ψυχολογία και, φυσικά, τη σκοτεινή ιστορία του αντισημιτισμού.
Η ανασκόπηση αυτού του ζητήματος μέσα από αυτούς τους τρεις πυλώνες αποκαλύπτει γιατί μια φαινομενικά αθώα παιδική κούκλα κατάφερε να πυροδοτήσει τόσο έντονες αντιδράσεις.
Η αναζήτηση της ταυτότητας και η «φυλετική» τυποποίηση
Από ανθρωπολογική και κοινωνιοβιολογική σκοπιά, τα παιχνίδια δεν είναι απλά αντικείμενα ψυχαγωγίας· είναι εργαλεία πολιτιστικής μετάδοσης και κοινωνικοποίησης.
Η ανάγκη για φυλετική και εθνοτική αντανάκλαση στις ανθρώπινες κοινωνίες είναι βασισμένες στην αναγνώριση του «οικείου». Η κοινωνιοβιολογία μάς διδάσκει ότι ο άνθρωπος (και ειδικά τα παιδιά) αναζητά οπτικά ερεθίσματα που επιβεβαιώνουν την ομάδα του (in-group identification). Η έλλειψη εκπροσώπησης ιστορικά εξέπεμπε το υποσυνείδητο μήνυμα ότι η κυρίαρχη «νορμάλ» ταυτότητα είναι αποκλειστικά δυτικοευρωπαϊκή/χριστιανική.
Από την άλλη ας μην ξεχνάμε την παγίδα της τυποποίησης (essentialism). Η ανθρωπολογία εστιάζει στο πόσο δύσκολο είναι για τις μεγάλες εταιρείες να απεικονίσουν μια εθνοτική ή θρησκευτική ομάδα χωρίς να πέσουν στην παγίδα του εθνοτικού essentialism (της συμπύκνωσης δηλαδή ενός ολόκληρου πολιτισμού σε λίγα, «τυπικά» εξωτερικά γνωρίσματα). Όταν η Mattel επιχείρησε να δημιουργήσει μια «Εβραία» κούκλα, η ανθρωπολογική πρόκληση ήταν να βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα στη διαφορετικότητα και την αποφυγή της γραφικότητας.
Η δύναμη του συμβολισμού και το τραύμα
Σε επίπεδο ψυχολογίας, η αντίδραση του κοινού εξηγείται μέσω της θεωρίας της κοινωνικής ταυτότητας και της ασυνείδητης προβολής.
Εδώ προκύπτει η αντιπαλότητα: ενδυνάμωση vs. μείωση (Empowerment vs. Diminishment). Για ένα εβραιόπουλο, το να βλέπει τη θρησκεία και την κουλτούρα του να γιορτάζονται από ένα παγκόσμιο brand όπως η Μπάρμπι (που σημειωτέον δημιουργήθηκε από μια Εβραία, τη Ruth Handler) λειτουργεί ενδυναμωτικά. Δημιουργεί αίσθηση ασφάλειας και συμπερίληψης. Από την άλλη πλευρά, η αρνητική αντίδραση ορισμένων ενηλίκων πηγάζει από μια ψυχολογική εγρήγορση (hyper-vigilance). Όταν μια ομάδα έχει υποστεί συστηματικό διωγμό, τα μέλη της αναπτύσσουν «κεραίες» εντοπισμού πιθανών μικροεπιθέσεων ή υπονοούμενων. Η παραμικρή απόκλιση από τα ουδέτερα πρότυπα ομορφιάς ερμηνεύεται άμεσα από το ασυνείδητο ως πιθανή απειλή ή κοροϊδία.
Το ζήτημα του αντισημιτισμού και το στερεότυπο της «εβραϊκής μύτης»
Ο πυρήνας της διαμάχης γύρω από τη Χάνουκα Μπάρμπι δεν ήταν τα ρούχα ή τα σύμβολα (όπως η μενόρα), αλλά τα χαρακτηριστικά του προσώπου της — συγκεκριμένα η μύτη της.
Ο αντισημιτισμός έχει βασιστεί ιστορικά (και κυρίως στη ναζιστική προπαγάνδα του 20ού αιώνα) στη δημιουργία μιας συγκεκριμένης οπτικής καρικατούρας για τους Εβραίους. Η υπερβολικά τονισμένη, γαμψή ή «εξογκωμένη» μύτη (η λεγόμενη hooked nose) χρησιμοποιήθηκε συστηματικά για να απεικονίσει τους Εβραίους ως «διαφορετικούς», κατώτερους ή απειλητικούς, συνδέοντάς τους με αρνητικά ηθικά χαρακτηριστικά.
Η δια πυρός και σιδήρου ευαισθησία λοιπόν είναι αναπόφευκτη. Επειδή αυτό το στερεότυπο έχει αφήσει βαθιά τραύματα, η παρατήρηση ότι η Χάνουκα Μπάρμπι είχε μια πιο έντονη, γωνιώδη μύτη σε σύγκριση με τις τυπικές, «στρογγυλεμένες» κούκλες της Mattel, λειτούργησε ως κόκκινο πανί.
Η μία πλευρά είδε σε αυτό μια ασυνείδητη (ή ακόμα και κακόπιστη) αναπαραγωγή ενός αντισημιτικού μοτίβου. Η άλλη πλευρά τόνισε ότι οι Εβραίοι, γυναίκες και άνδρες, έχουν φυσικά, διαφορετικά χαρακτηριστικά προσώπου, και το να απαιτούμε από μια εθνοτική κούκλα να έχει τα κλασικά, ομογενοποιημένα «δυτικά» χαρακτηριστικά της κλασικής ξανθιάς Μπάρμπι σημαίνει ότι υποκύπτουμε σε μια μορφή εσωτερικευμένου ρατσισμού.
Η Χάνουκα Μπάρμπι ανέδειξε πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στη συμπερίληψη και στην αναπαραγωγή στερεοτύπων. Ενώ η πρόθεση της εταιρείας ήταν αναμφίβολα η εμπορική και πολιτιστική επέκταση σε κοινότητες που ένιωθαν αόρατες, απέδειξε επίσης ότι κάθε απόπειρα εθνοτικής ορατότητας κουβαλάει μαζί της το βάρος ιστορικών τραυμάτων και συμβολισμών που δεν μπορούν να αγνοηθούν.
Άλλες μεγάλες εταιρείες παιχνιδιών, όπως η American Girl, έχουν επίσης αντιμετωπίσει παρόμοιες προκλήσεις και συζητήσεις γύρω από την πολιτιστική και θρησκευτική εκπροσώπηση.
Η εταιρεία κυκλοφόρησε ιστορικές κούκλες εβραϊκής καταγωγής (όπως η Rebecca Rubin τη δεκαετία του 2009 και αργότερα σύγχρονες κούκλες) συνοδευόμενες από αξεσουάρ όπως μενόρα και σετ για το Χάνουκα. Ενώ πολλοί επαίνεσαν την προσπάθεια, συχνά προέκυπταν ενδοκοινοτικές συζητήσεις: κάποιοι ζητούσαν μεγαλύτερη εθνοτική πολυμορφία εντός της ίδιας της εβραϊκής κοινότητας (π.χ. εκπροσώπηση Σεφαραδιτών ή Μιζραχί Εβραίων και όχι μόνο Ασκενάζι), ενώ άλλοι προβληματίστηκαν, όταν στις μεταγενέστερες κούκλες «ατόνησαν» τα θρησκευτικά στοιχεία, για να γίνουν πιο εμπορικές και κοσμικές.
Η δυσκολία έγκειται πάντα στο εξής: πώς μια μαζική βιομηχανία παιχνιδιών θα τιμήσει μια μειονότητα χωρίς να πέσει είτε στην παγίδα της αόρατης αφομοίωσης είτε στη υπερβολική τυποποίηση χαρακτηριστικών που ξυπνούν ιστορικά τραύματα.
Η εταιρεία Mattel δεν προχώρησε σε άμεσο σχόλιο αναφορικά με το αν συμβουλεύτηκε μέλη της εβραϊκής κοινότητας κατά τον σχεδιασμό της κούκλας. Παρ' όλα αυτά, το εγχείρημα άνοιξε μια ευρύτερη συζήτηση για τα όρια ανάμεσα στη φυλετική και εθνοτική συμπερίληψη και στην αποφυγή οπτικών στερεοτύπων στη βιομηχανία παιχνιδιών.
