Στα παγωμένα και σκοτεινά βάθη του Βόρειου Ατλαντικού, κάτω από τους πάγους της Γροιλανδίας, κινείται ένα πλάσμα που αμφισβητεί τα όρια της βιολογίας. Δεν πρόκειται για μύθο, αλλά για έναν θηλυκό καρχαρία της Γροιλανδίας (Somniosus microcephalus), η ηλικία του οποίου εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 400 έτη.
Αν οι υπολογισμοί των επιστημόνων είναι ακριβείς, το συγκεκριμένο θηλυκό γεννήθηκε γύρω στο 1620 — μια εποχή που ο Γαλιλαίος θεμελίωνε τη σύγχρονη αστρονομία και ο Τριακονταετής Πόλεμος συγκλόνιζε την Ευρώπη.
Η επιστημονική ανακάλυψη: πώς μετράμε τον χρόνο;
Για χρόνια, η ηλικία αυτών των καρχαριών παρέμενε μυστήριο, καθώς δεν διαθέτουν σκληρούς ιστούς (όπως οστά με δακτυλίους ανάπτυξης) που συναντάμε σε άλλα ψάρια. Η λύση δόθηκε το 2016 από μια ομάδα Δανών ερευνητών μέσω μιας καινοτόμου μεθόδου: της Ραδιοχρονολόγησης Άνθρακα στα Μάτια. Οι επιστήμονες εξέτασαν τις πρωτεΐνες στον φακό του ματιού. Οι πρωτεΐνες αυτές σχηματίζονται πριν από τη γέννηση και παραμένουν αμετάβλητες καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής. Χρησιμοποιώντας ως σημείο αναφοράς το "αποτύπωμα" των πυρηνικών δοκιμών της δεκαετίας του 1950, κατάφεραν να υπολογίσουν την ηλικία των μεγαλύτερων δειγμάτων. Η μεγαλύτερη θηλυκιά της μελέτης, με μήκος περίπου 5 μέτρα, εκτιμήθηκε ότι ήταν περίπου 392 ετών (με ένα περιθώριο σφάλματος ±120 έτη).
Το μυστικό της μακροζωίας: η ζωή σε "slow motion"
Πώς μπορεί ένα σπονδυλωτό ζώο να ζει τέσσερις αιώνες; Η απάντηση κρύβεται στον εξαιρετικά αργό ρυθμό ζωής του. Ζει σε θερμοκρασίες κοντά στους 0°C. Το κρύο επιβραδύνει τον μεταβολισμό και τις κυτταρικές διαδικασίες. Έχει αργή ανάπτυξη καθώς μεγαλώνει μόλις 1 εκατοστό το χρόνο και καθυστερημένη ενηλικίωση. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι οι θηλυκοί καρχαρίες του είδους δεν φτάνουν σε σεξουαλική ωριμότητα μέχρι να γίνουν περίπου 150 ετών. Αυτή η θηλυκή καρχαρίας, λοιπόν, πέρασε τον πρώτο της αιώνα ως "έφηβη".
Χαρακτηριστικά και συμπεριφορά
Παρά το τεράστιο μέγεθός του, ο καρχαρίας της Γροιλανδίας είναι ένας "ευγενικός γίγαντας" των βυθών —ή τουλάχιστον ένας πολύ αργός κυνηγός.
Κολυμπούν με περίπου 1,2 χλμ/ώρα (πιο αργά από έναν άνθρωπο που περπατά) και είναι σχεδόν τυφλοί, καθώς οι περισσότεροι φέρουν ένα παράσιτο στα μάτια που καταστρέφει τον κερατοειδή. Τρέφεται με φώκιες, ψάρια, ακόμα και υπολείμματα από ταράνδους ή πολικές αρκούδες. Μπορεί δε να φτάσει έως και τα 2.200 μέτρα κάτω από την επιφάνεια.
Γιατί η επιβίωσή της είναι σημαντική;
Αυτή η "γιαγιά των θαλασσών" αποτελεί έναν ζωντανό μάρτυρα της ιστορίας του πλανήτη. Το DNA της ενδέχεται να κρύβει τα μυστικά για την πρόληψη των ασθενειών της γήρανσης και της γενετικής φθοράς.
Ωστόσο, το είδος αντιμετωπίζει κινδύνους από την κλιματική αλλαγή και την υπεραλίευση. Το γεγονός ότι χρειάζονται 150 χρόνια για να αναπαραχθούν σημαίνει ότι κάθε απώλεια ενός ενήλικου θηλυκού είναι μια καταστροφή για τον πληθυσμό που χρειάζεται αιώνες για να αποκατασταθεί.
"Είναι σχεδόν απίστευτο να σκέφτεσαι ότι ένας οργανισμός που κολυμπά σήμερα στον ωκεανό, βρισκόταν εκεί όταν ο Σαίξπηρ έγραφε τα τελευταία του έργα."
Οι έρευνες στο DNA του καρχαρία της Γροιλανδίας είναι πραγματικά πρωτοποριακές, καθώς οι επιστήμονες προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν το «βιολογικό εγχειρίδιο» που του επιτρέπει να ζει τόσους αιώνες χωρίς να αναπτύσσει καρκίνο ή καρδιαγγειακά νοσήματα.
Ακολουθούν τα βασικά πεδία των γενετικών ερευνών:
1. Η αποκωδικοποίηση του γονιδιώματος
Πρόσφατα, μια διεθνής ομάδα επιστημόνων κατάφερε να χαρτογραφήσει το πλήρες γονιδίωμα του καρχαρία της Γροιλανδίας. Ανακάλυψαν ότι το γονιδίωμά του είναι τεράστιο, με περίπου 6,5 δισεκατομμύρια ζεύγη βάσεων DNA — δηλαδή διπλάσιο από το ανθρώπινο.
- Επαναλαμβανόμενα στοιχεία: Μεγάλο μέρος του DNA του αποτελείται από "μεταπηδώντα γονίδια" (transposons). Ενώ σε άλλους οργανισμούς αυτά μπορεί να προκαλέσουν βλάβες, στον καρχαρία φαίνεται να έχουν εξελιχθεί μηχανισμοί που τα ελέγχουν, προστατεύοντας τη γενετική σταθερότητα.
- Γονίδια "επισκευής": Εντοπίστηκαν συγκεκριμένες τροποποιήσεις σε γονίδια που σχετίζονται με την επιδιόρθωση του DNA και την απόπτωση (τον προγραμματισμένο θάνατο των κυττάρων), που εμποδίζουν τα καρκινικά κύτταρα να εξαπλωθούν.
2. Η αντοχή της καρδιάς
Η καρδιά αυτού του καρχαρία χτυπά εξαιρετικά αργά (μία φορά κάθε 12 δευτερόλεπτα). Παρόλα αυτά, δεν παρουσιάζει σημάδια ίνωσης ή καρδιακής ανεπάρκειας που σχετίζονται με το γήρας. Οι ερευνητές μελετούν τις πρωτεΐνες της καρδιάς του για να κατανοήσουν πώς διατηρείται η ελαστικότητα των ιστών για 400 χρόνια. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες θεραπείες για την ανθρώπινη καρδιακή αποκατάσταση.
3. Το μυστικό των πρωτεϊνών
Σε περιβάλλοντα με τόσο χαμηλές θερμοκρασίες, οι πρωτεΐνες τείνουν να χάνουν το σχήμα τους και να σταματούν να λειτουργούν. Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας διαθέτει εξειδικευμένες συνοδούς πρωτεΐνες (chaperones) που βοηθούν τις υπόλοιπες πρωτεΐνες να παραμένουν σωστά διπλωμένες και λειτουργικές, αποφεύγοντας ασθένειες όπως το Αλτσχάιμερ (που προκαλείται από κακή αναδίπλωση πρωτεϊνών).
4. Περιβαλλοντική γενετική (eDNA)
Επειδή αυτοί οι καρχαρίες είναι δύσκολο να εντοπιστούν, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν πλέον το περιβαλλοντικό DNA (eDNA). Συλλέγουν δείγματα νερού από τον Αρκτικό Ωκεανό και αναλύουν τα ίχνη γενετικού υλικού που αφήνουν οι καρχαρίες καθώς κολυμπούν. Έτσι χαρτογραφούν τη διασπορά τους και τον πληθυσμό τους χωρίς να χρειάζεται να τους αιχμαλωτίσουν.
Αν κατανοήσουμε πώς ο καρχαρίας της Γροιλανδίας διατηρεί τα κύτταρά του "νέα" για 4 αιώνες, οι επιστήμονες ελπίζουν να αναπτύξουν φάρμακα που θα ενισχύουν την ανθρώπινη μακροζωία και την ανθεκτικότητα σε χρόνιες παθήσεις. Μέχρι τότε ας σταθούμε με σεβασμό απέναντι στο σιωπηλό αργοκίνητο θαύμα των βόρειων θαλασσών και τη φύση που το συντηρεί για 400 χρόνια.
