Καιρετανή μελανόμορφη υδρία, 530-520 π.Χ. Ο Περσέας επιτίθεται στο θαλάσσιο κήτος που απειλούσε την Ανδρομέδα.
Τα πλάσματα του βυθού στην αρχαία ελληνική τέχνη: από τη θάλασσα του μύθου στη σύγχρονη κουλτούρα
Καθώς η θάλασσα κυριαρχούσε στη ζωή, το εμπόριο και τη φαντασία των αρχαίων Ελλήνων, ήταν ασφαλώς αδύνατον να λείπει από την τέχνη τους, σε όλες της τις μορφές. Στην αγγειογραφία, τα ψηφιδωτά και τη μικροτεχνία, ο βυθός απεικονιζόταν εξίσου ως ένα φυσικό τοπίο, όσο και ως ένα βασίλειο γεμάτο μυθολογία, συμβολισμούς και μια εκπληκτική αίσθηση ζωτικότητας.
Μινωικός ψευδόστομος με απεικόνιση χταποδιού
Η πραγματική θαλάσσια ζωή: από τα καθημερινά ψάρια στα μινωικά πρότυπα
Η Μινωική και Μυκηναϊκή επίδραση: Παρότι μιλάμε για την κλασική αρχαία ελληνική τέχνη, οι Έλληνες κληρονόμησαν μια τεράστια παράδοση από τον Αιγαιακό πολιτισμό.
Η εμβληματική «Τοιχογραφία των Δελφινιών» στην Κνωσό (περ. 1600 π.Χ.) έθεσε τις βάσεις για όλη την αιγαιακή αντίληψη του βυθού. Τα δελφίνια δεν απεικονίζονται γεωμετρικά ή άκαμπτα, αλλά «χορεύουν» γύρω από την είσοδο ενός βασιλικού διαμερίσματος, δίνοντας την αίσθηση ενός τρισδιάστατου υγρού στοιχείου.
Η Τοιχογραφία των Δελφινιών στην Κνωσό
Ο θρυλικός ανασκαφέας της Κνωσού sir Arthur Evans είχε επισημάνει ότι ο αρχαίος άνθρωπος του Αιγαίου δεν έβλεπε τη θάλασσα ως εχθρό προς κατάκτηση, αλλά ως έναν ζωντανό οργανισμό. Τα θαλάσσια πλάσματα λειτουργούσαν ως «φυσικά στολίδια» που ενσωματώνονταν στην αρχιτεκτονική και την κεραμική με μια σπάνια ελευθερία κινήσεων.
Στην κλασική και ελληνιστική περίοδο (ιδιαίτερα στην Κάτω Ιταλία και τη Σικελία), έγιναν εξαιρετικά δημοφιλή τα πινάκια με απεικονίσεις ψαριών (fish-plates). Ένα κλασικό παράδειγμα είναι το Πινάκιο του Λούβρου (4ος αι. π.Χ.), το οποίο απεικονίζει τσιπούρες και σκυλόψαρα με τόση ανατομική ακρίβεια, που οι ιχθυολόγοι της εποχής μας μπορούν να αναγνωρίσουν τα ακριβή είδη της μεσογειακής πανίδας.
Πινάκια της ύστερης κλασικής περιόδου από την Απουλία (fish plates)
Μυθικά πλάσματα και θεότητες του βυθού
Ο βυθός στην ελληνική μυθολογία κατοικούνταν, όμως, και από πανίσχυρες και γοητευτικές οντότητες, οι οποίες πρόσφεραν στους καλλιτέχνες πλούσιο υλικό για δραματικές συνθέσεις.
Μινωικά αγγεία με αναπαραστάσεις χταποδιών
Ο Ποσειδώνας και η Αμφιτρίτη, κυβερνήτες των ωκεανών, απεικονίζονταν συχνά πάνω στο άρμα τους (που το έσερναν ιππόκαμποι ή ταύροι) να οργώνουν τα κύματα.
Οι πενήντα κόρες του Νηρέα και οι Τρίτωνες (μισοί άνθρωποι και μισοί ψάρια) ήταν αγαπημένα πλάσματα της ελληνικής τέχνης. Στην ελληνιστική τέχνη, οι μορφές αυτές εξελίσσονται σε πιο μπαρόκ συνθέσεις, που ονομάζονται Θαλάσσιοι Θρίαμβοι.
Αναπαράσταση της Θέτιδος και των Νηρηίδων που έρχονται πάνω σε θαλάσσια πλάσματα φέρνοντας την καινούρια ασπίδα του Αχιλλέα. Απουλία περ. 425-400 π.Χ.
Όμως η θάλασσα για τους αρχαίους Έλληνες έκρυβε και κινδύνους. Τα πλάσματα του βυθού συμβόλιζαν το χάος και την απειλή της φύσης. Ένα από τα πιο τρομακτικά θαλάσσια τέρατα, η Σκύλλα, αναπαρίστατο με ανθρώπινο κορμό και πλοκάμια που κατέληγαν σε έξι κεφάλια σκύλων.
Το Σύμπλεγμα της Σκύλλας από τη Σπερλόνγκα (Ελληνιστική/Ρωμαϊκή περίοδος) αποτελεί ένα δραματικό αριστούργημα σε μάρμαρο, όπου τα πλοκάμια και τα σκυλοκέφαλα τέρατα επιτίθενται στο πλήρωμα του Οδυσσέα.
Το Σύμπλεγμα της Σκύλλας. Γλυπτό σύνολο της ελληνιστικής περιόδου που απεικονίζει την επίθεση του μυθικού τέρατος στους συντρόφους του Οδυσσέα.
Ο κορυφαίος ιστορικός της ελληνιστικής τέχνης J.J.Pollitt σημειώνει ότι η έξαρση των τεράτων σε αυτή την περίοδο εκφράζει την «αγωνία του ανθρώπου απέναντι στο απέραντο και απρόβλεπτο σύμπαν» μετά την κατάρρευση του ασφαλούς κόσμου της κλασικής πόλης-κράτους.
Σε μεταγενέστερες περιόδους (ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή), τα πλάσματα του βυθού απέκτησαν βαθύτερο, ταφικό και αλληγορικό συμβολισμό. Τα δελφίνια θεωρούνταν ψυχοπομποί, πλάσματα που οδηγούσαν τις ψυχές των νεκρών στα «Μακάρια Νησιά». Γι’ αυτό τον λόγο, παραστάσεις με βυθούς, δελφίνια και Nηρηίδες κοσμούν συχνά ψηφιδωτά δάπεδα σε λουτρά και τάφους, συμβολίζοντας την ανανέωση και το αιώνιο ταξίδι.
Ρωμαϊκό αντίγραφο του κεφαλιού της Μέδουσας, γνωστό ως Rondanini Medusa. Αντιγράφει το πρωτότυπο του 5ου αι. π.Χ. έργου του Φειδία, και ήταν τοποθετημένο πάνω στην ασπίδα του χρυσελεφάντινου αγάλματος της Αθηνάς Παρθένου.
Καλλιτεχνικές προεκτάσεις και η επίδραση στη νεότερη τέχνη
Η ματιά των εικαστικών (Henri Matisse): Ο Ματίς, επηρεασμένος βαθύτατα από τη ρυθμική απλότητα της αρχαίας ελληνικής αγγειογραφίας, μετέτρεψε τα πλάσματα του βυθού –ιδιαίτερα τα φύκια, τα κοχύλια και τις μέδουσες– σε αφηρημένες, χρωματικές φόρμες στα ύστερα κολλάζ του (gouaches découpées), βλέποντας στη ροή τους την «απόλυτη καθαρότητα της πρωτόγονης γραμμής».
Henri Matisse, Τα τέρατα της θάλασσας, 1950
Επίδραση στην ποπ κουλτούρα και τη σύγχρονη μόδα
Η αρχαιοελληνική μυθολογία του βυθού έχει αφήσει τεράστιο αποτύπωμα στη σύγχρονη μαζική κουλτούρα. Στη Μικρή Γοργόνα της Disney (1989) η φιγούρα της Άριελ και ο υποθαλάσσιος κόσμος της Ατλαντίδας είναι άμεση μετεξέλιξη των αρχαίων Ελληνίδων Νηρηίδων, ενώ η κακιά Ούρσουλα με τα πλοκάμια της αποτελεί μια σύγχρονη, κινούμενη εκδοχή της μυθικής Σκύλλας.
Στην DC, ο Aquaman, βασιλιάς της Ατλαντίδας, αντλεί στοιχεία από την αρχαία ελληνική παράδοση του Ποσειδώνα, κρατώντας τρίαινα και ελέγχοντας τα θαλάσσια πλάσματα.
High Fashion & Versace: Το λογότυπο του οίκου Versace (η Μέδουσα) περιβάλλεται σταθερά από μοτίβα με μαιάνδρους και ελληνικά κύματα, ενώ στις κολεξιόν υψηλής ραπτικής του οίκου εμφανίζονται συχνά φορέματα εμπνευσμένα από την κίνηση των Νηρηίδων και τα κοχύλια.
Το λογότυπο του ιταλικού οίκου μόδας Versace εμπνέεται από τον αρχαίο ελληνικό μύθο της Μέδουσας.
