Το θρησκευτικό θέατρο των Χριστουγέννων αποτελεί ένα από τα παλαιότερα και πιο ζωντανά είδη θεατρικής έκφρασης, με βαθιές ρίζες που ξεκινούν από τον Μεσαίωνα. Πρόκειται για παραστάσεις που, σε αντίθεση με τις κοσμικές χριστουγεννιάτικες ιστορίες (όπως η "Χριστουγεννιάτικη Ιστορία" του Ντίκενς), εστιάζουν αποκλειστικά στα θρησκευτικά γεγονότα της Γέννησης του Χριστού, όπως περιγράφονται στα Ευαγγέλια.
Καταρχάς θα πρέπει να σημειώσουμε πως κάνουμε εδώ μια κατά τι αυθαίρετη διαφοροποίηση του θρησκευτικού θεάτρου από το λειτουργικό δράμα, προκειμένου να επικεντρωθούμε στο θέμα της Γέννησης και όχι τα Πάθη της Σταύρωσης ή τους βίους Αγίων. Ας ρίξουμε λοιπόν μια συνοπτική ματιά στο τι είναι ακριβώς:
Το Λειτουργικό Δράμα
Το Λειτουργικό Δράμα αναφέρεται στις θεατρικές αναπαραστάσεις βιβλικών γεγονότων, κυρίως από τα Πάθη του Χριστού, τη ζωή Αγίων και Προφητών, οι οποίες αναπτύχθηκαν εντός ή κοντά στους χριστιανικούς ναούς κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, ιδιαίτερα στη Δυτική Ευρώπη. Αν και οι πρώτες εκφάνσεις του εμφανίστηκαν στην Ορθόδοξη Εκκλησία τον 4ο αιώνα, άνθισε κυρίως στην Καθολική Εκκλησία από τον 10ο έως τον 13ο αιώνα. Ξεκίνησε ως σύντομοι διάλογοι στα λατινικά, συχνά ψαλλόμενοι (όπως ο περίφημος διάλογος "Quem Quaeritis" της Αναστάσεως), που εντάσσονταν στη λειτουργία για να κάνουν την ιστορία πιο ζωντανή και κατανοητή στους πιστούς. Οι ιερείς και τα μέλη της χορωδίας ήταν οι πρώτοι ηθοποιοί, χρησιμοποιώντας την αρχιτεκτονική του ναού (όπως ο βωμός ή η χορωδία) ως σκηνικό, με απλά κοστούμια και σκηνικά αντικείμενα ("mansions").
Με την πάροδο του χρόνου, το Λειτουργικό Δράμα επεκτάθηκε σε μήκος και θεματολογία, περιλαμβάνοντας περισσότερους χαρακτήρες και πιο σύνθετες αφηγήσεις, πέρα από την Ανάσταση, όπως τη Γέννηση, τις Παραβολές ή ιστορίες Αγίων. Κατά τον 12ο και 13ο αιώνα, η δραματικότητα εντάθηκε με την προσθήκη επιπλέον διαλόγων (εκτός των αυστηρά ευαγγελικών) και τη χρήση πιο ελεύθερης μουσικής, συχνά με την ανάμειξη τοπικών στοιχείων. Αυτή η εξέλιξη σε συνδυασμό με την αυξανόμενη χρήση της τοπικής διαλέκτου (αντί των Λατινικών) και την είσοδο λαϊκών ηθοποιών οδήγησε σταδιακά στην έξοδο των παραστάσεων από τον χώρο της εκκλησίας. Έτσι, το Λειτουργικό Δράμα αποτέλεσε τον πρόδρομο των μεταγενέστερων θρησκευτικών θεατρικών ειδών, όπως τα Μυστήρια (Mystery Plays) και οι Ηθοπλασίες (Morality Plays), τα οποία πλέον ανέβαιναν σε δημόσιους χώρους, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από το εκκλησιαστικό στο λαϊκό θέατρο του Μεσαίωνα.
Η Ροσβίτα του Γκάντερσχαϊμ: η πρώτη γυναίκα δραματουργός
Η Ροσβίτα του Γκάντερσχαϊμ (Hrotsvitha ή Hrotsvit, περ. 935 – περ. 1002), Γερμανίδα μοναχή Βενεδικτίνων από την ηγουμενική μονή του Γκάντερσχαϊμ (Gandersheim) θεωρείται ευρέως ως η πρώτη γυναίκα δραματουργός της δυτικής παράδοσης από την αρχαιότητα, καθώς και μια από τις σπουδαιότερες λογοτέχνιδες της Οθωνικής Αναγέννησης. Η δουλειά της βρίσκεται σε μια κρίσιμη διασταύρωση, αποτελώντας ένα πρώιμο και μοναδικό είδος θεάτρου που επηρέασε άμεσα την ανάπτυξη του Λειτουργικού Δράματος. Έγραψε κυρίως στα λατινικά, τόσο ποίηση όσο και πεζογραφία, ωστόσο το πιο αξιοσημείωτο έργο της είναι έξι μικρά θεατρικά έργα (κωμωδίες ή δράματα) που έχουν διασωθεί.
Το έργο της Ροσβίτας είναι θεμελιώδους σημασίας για το Λειτουργικό Δράμα, καθώς δημιούργησε τα έργα της με σκοπό να προσφέρει μια χριστιανική, ηθική εναλλακτική στα έργα του Ρωμαίου κωμωδιογράφου Τερέντιου (Terence), τα οποία εκτιμούσε αλλά θεωρούσε ότι ήταν γεμάτα με "επαίσχυντες" ερωτικές ιστορίες. Τα έξι της δράματα, όπως τα Paphnutius, Dulcitius και Abraham, επικεντρώνονται κυρίως σε γυναικείες μορφές - σε μάρτυρες, μετανοούσες πόρνες και αγίες. Αν και δεν είναι "λειτουργικό δράμα" με την αυστηρή έννοια (δηλαδή, δεν γράφτηκαν για να ενσωματωθούν στη λειτουργία), ο σκοπός τους ήταν διδακτικός και θρησκευτικός και πιθανότατα παρουσιάζονταν από τις μοναχές μέσα στους χώρους της μονής. Η καινοτομία της έγκειται στην αναβίωση της δραματικής μορφής (που είχε χαθεί από την ύστερη αρχαιότητα) για την εξύμνηση της χριστιανικής αγνότητας, ανοίγοντας τον δρόμο για τη χρήση του θεάτρου ως μέσου θρησκευτικής εκπαίδευσης στον Μεσαίωνα.
Η ιστορική εξέλιξη: από το τέμπλο στο θέατρο
1. Οι λειτουργικές καταβολές (Μεσαίωνας)
Οι ρίζες του θρησκευτικού δράματος βρίσκονται μέσα στους ίδιους τους ναούς. Αρχικά, οι παραστάσεις αυτές δεν ήταν "θέατρο" με τη σημερινή έννοια, αλλά "τροπάρια" (μικρές διαλογικές σκηνές) και "μίμοι" που εντάσσονταν στη χριστουγεννιάτικη λειτουργία. Οι "Φάτνες" και τα "Προβόσκια", οι πρώτες αναπαραστάσεις της Φάτνης (όπως εκείνη που έστησε ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης), έδιναν οπτική υπόσταση στο μυστήριο. Κληρικοί και ψάλτες αναλάμβαναν ρόλους (π.χ. Βοσκοί, Άγγελοι) για να αναπαραστήσουν την Αναγγελία και το Προσκύνημα, κάνοντας τη Θεία Λειτουργία πιο προσιτή στο αμόρφωτο ποίμνιο.
2. Η μετάβαση στο κοσμικό περιβάλλον
Καθώς οι παραστάσεις γίνονταν πιο περίπλοκες και απαιτούσαν περισσότερους ηθοποιούς και σκηνικά, μεταφέρθηκαν από το εσωτερικό του ναού στην εκκλησιαστική αυλή ή στην κεντρική πλατεία της πόλης. Τα Μυστήρια και τα Θαύματα (Mystery and Miracle Plays), έργα που αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα στην Αγγλία και τη Γαλλία, αποτελούνταν από κύκλους σκηνών με θέματα από τη Βίβλο. Ο "Κύκλος του Γιόρκ" ή ο "Κύκλος του Τσέστερ" περιλάμβαναν πάντα τη σκηνή της Γέννησης, με σκοπό τη διδαχή των βιβλικών ιστοριών και την ενίσχυση της χριστιανικής πίστης, συχνά με την προσθήκη λαϊκών, ακόμα και κωμικών στοιχείων.
3. Το ηθικό δράμα (Morality Play)
Με την πάροδο του χρόνου εμφανίστηκε το «Ηθικό Δράμα» (Morality Play), όπου οι χαρακτήρες ήταν αλληγορικές φιγούρες (π.χ. η Αρετή, η Αμαρτία, η Σοφία). Αν και δεν ήταν αμιγώς χριστουγεννιάτικο, μετέφερε τα χριστιανικά μηνύματα και τις αρετές που σχετίζονταν με την περίοδο, όπως η ταπεινοφροσύνη και η ευσπλαχνία.
Χαρακτηριστικά θέματα και πρόσωπα
Το θρησκευτικό θέατρο των Χριστουγέννων επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα κεντρικά θέματα όπως:
- Η Αναγγελία: Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου και η εμφάνιση του Αγγέλου στους Βοσκούς.
- Η Φάτνη και το Προσκύνημα: Η απεικόνιση του νεογέννητου Χριστού στη φάτνη, η λατρεία των Βοσκών και η έλευση των Τριών Μάγων.
- Ο Ηρώδης και η Σφαγή των Νηπίων: Συχνά περιλαμβάνονται σκηνές με τον Βασιλιά Ηρώδη ως σύμβολο της κακίας και της κοσμικής εξουσίας που απειλεί το Θείο Βρέφος.
Φυσικά περιλαμβάνει και βασικούς ρόλους, όπως:
- Παναγία και Ιωσήφ: Ως οι κεντρικές ανθρώπινες φιγούρες.
- Οι Άγγελοι (Αρχάγγελος Γαβριήλ): Μεταφέρουν το μήνυμα της Θείας Γέννησης.
- Οι Βοσκοί: Συμβολίζουν τους ταπεινούς και τους απλούς ανθρώπους που πρώτοι δέχονται το χαρμόσυνο μήνυμα.
- Οι Τρεις Μάγοι (ή Βασιλείς): Συμβολίζουν την αναγνώριση του Χριστού από τα έθνη και την προσφορά των δώρων (χρυσού, λίβανου και σμύρνας).
Το θρησκευτικό δράμα στον ελλαδικό χώρο
Στην Ελλάδα η παράδοση του θρησκευτικού δράματος είναι λιγότερο έντονη στο θέατρο αλλά διατηρείται ζωντανή μέσα από άλλες μορφές, όπως για παράδειγμα οι σχολικές και εκκλησιαστικές παραστάσεις. Το θρησκευτικό δράμα επιβιώνει κυρίως στις σχολικές γιορτές και στις κατηχητικές σχολές των εκκλησιών, όπου τα παιδιά αναπαριστούν τη Γέννηση του Χριστού, διδάσκοντας το νόημα της γιορτής. Εξισου τα Κάλαντα και τα Έθιμα αποτελούν αφήγηση της Γέννησης και είναι η πιο διαδεδομένη "θεατρική" μορφή, όπου ο λαός γίνεται ο ίδιος ο αφηγητής και ο πρωταγωνιστής της ιστορίας.
Σήμερα ορισμένα θρησκευτικά έργα παρουσιάζονται σε επαγγελματικές σκηνές, συχνά συνδυάζοντας την αυστηρή βιβλική αφήγηση με σύγχρονα σκηνικά ή μουσικά στοιχεία, όπως παραδείγματα που επικεντρώνονται στο μήνυμα της αγάπης και της αλληλεγγύης.
Το θρησκευτικό θέατρο των Χριστουγέννων αποτελεί ένα ισχυρό πολιτιστικό και πνευματικό εργαλείο. Η δύναμή του δεν έγκειται στην τεχνική αρτιότητα αλλά στην ικανότητά του να μεταδίδει τη βιβλική ιστορία και τα θεμελιώδη χριστιανικά διδάγματα, να ενισχύει την πίστη και την πνευματικότητα του κοινού, να ενώνει συγκεντρώνοντας την κοινότητα γύρω από ένα κοινό θρησκευτικό και πολιτισμικό γεγονός.
Παραμένοντας πιστό στην αρχική του αποστολή, το θρησκευτικό δράμα συνεχίζει να ζωντανεύει το μυστήριο των Χριστουγέννων, υπενθυμίζοντας σε μικρούς και μεγάλους την πραγματική πνευματική σημασία της γιορτής.
Το θρησκευτικό θέατρο των Χριστουγέννων στην Ελλάδα διαχωρίζεται κυρίως σε δύο βασικές κατηγορίες: το αμιγώς θρησκευτικό δράμα (Λειτουργική Αφήγηση) που επικεντρώνεται απευθείας στην ιστορία της Γέννησης, όπως αναφέρεται στα Ευαγγέλια, και το ηθογραφικό/κοινωνικό δράμα με θρησκευτική υπόσταση: χρησιμοποιεί το πνεύμα των Χριστουγέννων (αγάπη, λύτρωση, αλλαγή) για να μεταφέρει ηθικά μηνύματα, όπως οι κλασικές ιστορίες.
Αμιγώς θρησκευτικά θεατρικά έργα
Αυτά τα έργα είναι συνήθως διασκευές για σχολικές γιορτές, κατηχητικά, ή παραστάσεις με παιδαγωγικό χαρακτήρα, αλλά κάποιες φορές ανεβαίνουν και σε επαγγελματικές σκηνές.
- «ΧΡΙΣΤΟΣ ΓΕΝΝΑΤΑΙ» (Γενική παράσταση):
- Χαρακτήρας: Πρόκειται για μια ευθεία αναπαράσταση της ιστορίας της Γέννησης. Τέτοιες παραγωγές (που ανεβαίνουν κατά καιρούς σε μεγάλα θέατρα, όπως το Ακροπόλ) περιλαμβάνουν όλη τη βιβλική πλοκή: την Αναγγελία, τους Βοσκούς, τους Τρεις Μάγους και τον Ηρώδη, με στόχο τη μετάδοση των ηθικών αξιών και του πνευματικού δυναμισμού της ιστορίας στα παιδιά και την οικογένεια, με πλούσια σκηνικά/κοστούμια και μουσική.
- Σχολικά/Κατηχητικά δράματα:
- Τίτλοι όπως «ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ - ΒΟΣΚΟΙ - ΜΑΓΟΙ» ή «ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΣΤΗ ΦΑΤΝΗ» (που βρίσκονται σε εκδόσεις θρησκευτικών αδελφοτήτων) αποτελούν κείμενα που στοχεύουν στην ακριβή αλλά απλουστευμένη απόδοση των γεγονότων της Βηθλεέμ για μικρές ηλικίες.
Κοσμικά/ηθογραφικά έργα με θρησκευτικό πνεύμα
Αυτή η κατηγορία κυριαρχεί στις εμπορικές σκηνές, καθώς αντλεί από τη δυτική χριστουγεννιάτικη παράδοση, η οποία είναι βαθιά επηρεασμένη από τα χριστιανικά ιδεώδη της αλλαγής, της αγάπης και της ελεημοσύνης. Το «Μια Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» (A Christmas Carol) του Κάρολου Ντίκενς είναι το κατ' εξοχήν χριστουγεννιάτικο έργο που ανεβαίνει σε δεκάδες διασκευές (π.χ. στο Σύγχρονο Θέατρο). Αν και δεν αναπαριστά τη Γέννηση, το κεντρικό του θέμα είναι η λύτρωση και η αναγέννηση του άκαρδου Σκρουτζ μέσω της παρέμβασης υπερφυσικών πνευμάτων – μια κοσμική εκδοχή της μεταμόρφωσης που υπόσχεται η χριστιανική διδασκαλία. Τονίζει την αξία της φιλανθρωπίας και της αγάπης ως βασικούς πυλώνες του χριστουγεννιάτικου πνεύματος. Σε άλλο ύφος «Το Κοριτσάκι με τα Σπίρτα» (The Little Match Girl) του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, τρυφερό και μελαγχολικό έργο που ανεβαίνει συχνά σε παιδικές σκηνές, με την ιστορία να διαδραματίζεται την παραμονή της Πρωτοχρονιάς/Χριστουγέννων, τονίζει τη φτώχεια, την αδιαφορία του κόσμου και τη μεταθανάτια λύτρωση της μικρής ηρωίδας (η οποία "βλέπει" τη γιαγιά της στον ουρανό), φέρνοντας στο προσκήνιο το μήνυμα της ευσπλαχνίας και της θυσίας, που συνδέεται άμεσα με το πνεύμα της Γέννησης.
Σύγχρονες προκλήσεις και διασκευές
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το "Θρησκευτικό Θέατρο" με τη μεσαιωνική έννοια (δηλαδή, καθαρά θρησκευτικά έργα από επαγγελματικούς θιάσους) τείνει να είναι περιορισμένο στην Ελλάδα. Όταν ανεβαίνει, ακολουθεί δύο δρόμους, τον παιδαγωγικό με παραστάσεις-αναπαραστάσεις για σχολεία και Εκκλησίες, με κύριο σκοπό τη διδασκαλία και τον αλληγορικό δρόμο με έργα που χρησιμοποιούν θρησκευτικά σύμβολα ή διλήμματα για να σχολιάσουν σύγχρονα ζητήματα (π.χ. το έργο «The Doctor» του Robert Icke, που παίχτηκε στην Αθήνα, έθεσε θέματα θρησκείας, ηθικής και προκαταλήψεων σε ένα ιατρικό περιβάλλον. Αν και δεν ήταν αμιγώς χριστουγεννιάτικο, έθιξε κεντρικά θρησκευτικά διλήμματα).
Η παράδοση του θρησκευτικού θεάτρου των Χριστουγέννων παρουσιάζει σημαντικές διαφορές μεταξύ της Ορθόδοξης Ελλάδας και της Καθολικής/Προτεσταντικής Δύσης (κυρίως Μεγάλη Βρετανία, Γερμανία, Ισπανία, Ιταλία).
Ας δούμε τις βασικές αντιθέσεις:
Ιστορική ανάπτυξη: Στη δυτική Ευρώπη το θρησκευτικό θέατρο παρουσιάζει εκρηκτική ανάπτυξη ιδίως κατά τον Μεσαίωνα και αναπτύσσεται μέσα από τη Λειτουργία. Το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα αποτελούν τα Mystery Plays (Μυστήρια). Την ίδια στιγμή στην Ελλάδα και στην ορθόδοξη παράδοση το θρησκευτικό θέατρο εμφανίζει περιορισμένη ανάπτυξη. Η ανατολική Εκκλησία είναι πιο επιφυλακτική απέναντι στις αναπαραστάσεις μέσα στον ναό.
Χώρος δράσης: Στον δυτικό πολιτισμό γρήγορα το θρησκευτικό θέατρο βγαίνει από τον ναό στις πλατείες (City Cycles) και αργότερα σε επαγγελματικές σκηνές. Μπορεί τα έργα να χαρακτηρίζονται από το θρησκευτικό στοιχείο, ωστόσο αρχίζουν να δημιουργούνται μόνιμοι θίασοι. Από την άλλη πλευρά, στον ελλαδικό χώρο το θεατρικό στοιχείο εξαντλείται κυρίως εντός της Εκκλησίας (σε ψαλτική και τροπάρια) και αργότερα στις σχολικές και κατηχητικές αίθουσες.
Κυρίαρχη μορφή: Την ίδια χρονική περίοδο που το θρησκευτικό θέατρο στη Δύση συνίσταται σε ολοκληρωμένη δραματική αναπαράσταση (με ρόλους, διαλόγους και σκηνικά) ―με χαρακτηριστικότερα τα Mystery Plays και τα Pastorelas της Ισπανίας και της Λατινικής Αμερικής― στον ελληνορθόδοξο χώρο περιορίζεται σε ακουστική αναπαράσταση μέσω των ύμνων και των τροπαρίων που ψάλλονται και των Καλάντων που αποτελούν ένα είδος λαϊκής αφήγησης.
Ρόλος του λαού: Με το θρησκευτικό θέατρο να βγαίνει από τον ναό στη δυτική Εκκλησία και να εξελίσσεται σε κοσμικό θέαμα, οι άνθρωποι αρχίζουν να συμμετέχουν είτε ως εμπλεκόμενοι στην παρουσίαση του εκάστοτε έργου σαν ηθοποιοί είτε ως θεατές/κοινό σε μεγάλες δημόσιες παραστάσεις. Στην άλλη πλευρά της Ευρώπης, και κυρίως στην Ελλάδα, ο λαός συμμετέχει ενεργά ως αφηγητής μέσω των Καλάντων αλλά και ως θεατής σε εκκλησιαστικές και σχολικές δράσεις.
Σύγχρονη εκδοχή: Με την πάροδο του χρόνου η εξέλιξη του θρησκευτικού θεάτρου έδειξε να συγκλίνει σε μορφές λίγο έως πολύ κοινές στον καθολικισμό/προστεσταντισμό και την ορθοδοξία. Η γνωστή ως Pantomime στη Μεγάλη Βρετανία (Παντομίμα) ή τα Nativity Plays δεν διαφέρουν από τις δικές μας σχολικές γιορτές και τις αναπαραστάσεις της Θείας Γέννησης που δίνουν έμφαση στο θέαμα με απαγγελίες, λιτά κείμενα, μουσική, τραγούδια και την ευρεία συμμετοχή.
1. Η Ορθόδοξη παράδοση και η εικόνα
Η Ορθόδοξη Εκκλησία έδωσε πάντοτε έμφαση στην Εικόνα (Αγιογραφία, φορητή εικόνα) ως τον κύριο τρόπο οπτικής αναπαράστασης και διδασκαλίας των Θείων. Η ζωντανή, δραματοποιημένη αναπαράσταση της Γέννησης θεωρήθηκε συχνά περιττή, διότι η λειτουργία και οι ύμνοι κάλυπταν επαρκώς την αφήγηση, ή και επικίνδυνη, λόγω του φόβου ότι θα εισαχθούν κοσμικά ή κωμικά στοιχεία που θα αμαυρώσουν το Θείο Μυστήριο.
2. Η δυτική παράδοση και το δράμα
Η Καθολική Εκκλησία, ειδικά στον Μεσαίωνα, χρησιμοποίησε το δράμα ως άμεσο εκπαιδευτικό εργαλείο (Biblia pauperum - Βίβλος των φτωχών), καθώς η πλειοψηφία του πληθυσμού ήταν αναλφάβητη και δεν μπορούσε να διαβάσει τη Βίβλο. Η οπτική και ακουστική αναπαράσταση των γεγονότων ήταν ο πιο αποτελεσματικός τρόπος διδασκαλίας.
Pastorelas (Ισπανία/Μεξικό)
Ενώ στην Ελλάδα τα Κάλαντα είναι λαϊκές αφηγήσεις της Γέννησης, στις ισπανόφωνες χώρες υπάρχουν οι Pastorelas.
Οι Pastorelas είναι κωμικές ή σοβαρές θεατρικές παραστάσεις που εξιστορούν το ταξίδι των Βοσκών στη Βηθλεέμ αλλά συχνά περιλαμβάνουν διαλόγους με τον Διάβολο, ο οποίος προσπαθεί να τους εμποδίσει. Πρόκειται για πλήρεις θεατρικές παραγωγές που παίζονται ακόμα και σήμερα.
Συνοψίζοντας, στην Ελλάδα το θρησκευτικό θέαμα των Χριστουγέννων είναι πιο λιτό, πιο υμνητικό και συμβολικό (μέσω της εικόνας και του ήχου), ενώ στη Δύση είναι πιο δραματοποιημένο, εξωστρεφές και μεγαλειώδες (μέσω της θεατρικής σκηνής).
Η Παντομίμα (Pantomime): η κοσμική εξέλιξη του Μεσαιωνικού Δράματος
Η βρετανική Παντομίμα (Pantomime), ή απλώς "Panto", είναι η πιο ζωντανή και, παραδόξως, η πιο άμεση σύγχρονη κληρονόμος του μεσαιωνικού θρησκευτικού δράματος στη Δύση.
Παρόλο που σήμερα είναι μια φανταχτερή, κωμική και κοσμική παράσταση που ανεβαίνει συνήθως την περίοδο των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, οι ρίζες της βρίσκονται ακριβώς στα "Mystery Plays" (Μυστήρια) και στα "Morality Plays" (Ηθικά Δράματα) του Μεσαίωνα. Όπως τα μεσαιωνικά θρησκευτικά έργα παίζονταν γύρω από τις μεγάλες γιορτές (Χριστούγεννα, Πάσχα), έτσι και η Παντομίμα είναι αποκλειστικά μια παράσταση της χριστουγεννιάτικης περιόδου. Στην αρχική τους μορφή, τα "Pantos" περιλάμβαναν ένα ηθικό δίδαγμα και μάχες μεταξύ του Καλού και του Κακού (που αντικατέστησαν τον Άγγελο και τον Διάβολο των Mystery Plays). Τα μεσαιωνικά έργα είχαν στόχο να διδάξουν και να εμπλέξουν τον αναλφάβητο λαό. Η Παντομίμα διατηρεί αυτήν την άμεση αλληλεπίδραση με το κοινό, ενθαρρύνοντας τους θεατές να φωνάζουν, να τραγουδούν και να συμμετέχουν στη δράση.
Η Παντομίμα έχει μια σειρά από σταθερούς, τελετουργικούς κανόνες που την καθιστούν μοναδική:
- Cross-Dressing (Παρενδυσία): Ο βασικός κωμικός ρόλος, η Ντάμα της Παντομίμας (Pantomime Dame - μια υπερβολική γυναικεία φιγούρα), παίζεται πάντα από άνδρα. Αντίστοιχα, ο ρόλος του Πρωταγωνιστή (Hero, π.χ. ο Αλαντίν ή ο Ντικ Γουίτινγκτον) παίζεται παραδοσιακά από γυναίκα (Boy in a Principal Boy). Αυτή η πρακτική προέρχεται από την εποχή που οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να παίξουν επί σκηνής, με τους άνδρες να παίζουν όλους τους γυναικείους ρόλους στα πρώτα θέατρα.
- Πλοκή από παραμύθια: Οι ιστορίες είναι γνωστές (π.χ. Σταχτοπούτα, Πίτερ Παν, Αλαντίν), αλλά η αφήγηση είναι χαοτική και γεμάτη αναχρονισμούς, σύγχρονη μουσική και τοπικά αστεία.
- Οι σταθερές φράσεις: Υπάρχουν τελετουργικές φράσεις που το κοινό πρέπει να επαναλάβει:
- — "Oh, yes it is!" / — "Oh, no it isn't!"
- — "He's behind you!" (Είναι πίσω σου!)
Στην ουσία, η Παντομίμα είναι η μετατροπή του Θείου Δράματος σε Λαϊκό Θέαμα. Κράτησε τη δομή (το καλό νικά το κακό, ηθικό δίδαγμα) και την περίοδο (Χριστούγεννα) των θρησκευτικών της προγόνων αλλά αντικατέστησε τα βιβλικά πρόσωπα με φανταστικούς χαρακτήρες, εστιάζοντας καθαρά στην ψυχαγωγία και την κοινοτική εμπειρία.
Από την άλλη οι Pastorelas (Παστορέλες) είναι ένα λαμπρό παράδειγμα του πώς το θρησκευτικό θέατρο όχι μόνο επιβίωσε αλλά και ενσωματώθηκε βαθιά στην πολιτιστική ταυτότητα της Λατινικής Αμερικής, ιδιαίτερα στο Μεξικό.
Σε αντίθεση με τη βρετανική Παντομίμα που έγινε κοσμική κωμωδία, οι Παστορέλες διατήρησαν την ισχυρή θρησκευτική τους δομή, προσθέτοντας ταυτόχρονα τοπικά και κωμικά στοιχεία.
Οι Pastorelas: το Θείο Δράμα του Μεξικού
Οι Pastorelas είναι θεατρικές αναπαραστάσεις που παίζονται εκτενώς σε όλο το Μεξικό, την Κεντρική Αμερική και την Ισπανία, κατά τη διάρκεια της περιόδου των Χριστουγέννων, κυρίως από τις 16 έως τις 24 Δεκεμβρίου. Εισήχθησαν από τους Ισπανούς ιεραποστόλους τον 16ο αιώνα, αμέσως μετά την κατάκτηση. Όπως τα μεσαιωνικά Mystery Plays στην Ευρώπη, είχαν σκοπό παιδαγωγικό και ιεραποστολικό. Έπρεπε να διδάξουν στους αυτόχθονες πληθυσμούς (οι οποίοι δεν μιλούσαν Ισπανικά) την ιστορία της Γέννησης του Χριστού. Η δραματοποίηση ήταν ο πιο αποτελεσματικός τρόπος. Η πλοκή είναι πάντα η ίδια αλλά γεμάτη αυτοσχεδιασμούς:
- Το Ταξίδι: Μια ομάδα απλών βοσκών (pastores) ξεκινά ένα ταξίδι για να φτάσει στη Βηθλεέμ και να προσκυνήσει το νεογέννητο Θείο Βρέφος.
- Ο Άγγελος και ο Διάβολος: Καθ' οδόν, οι βοσκοί συναντούν τον Αρχάγγελο Μιχαήλ (το Καλό), ο οποίος τους καθοδηγεί και τους ενθαρρύνει. Ταυτόχρονα, εμφανίζεται ο Διάβολος (Lucifer ή Satan) (το Κακό), ο οποίος προσπαθεί με κάθε τρόπο, μέσω πειρασμών και κωμικών παρεξηγήσεων, να τους σταματήσει.
- Η Μάχη: Ακολουθεί μια έντονη, συχνά χορογραφημένη, μάχη μεταξύ του Αρχαγγέλου και του Διαβόλου, η οποία καταλήγει στη νίκη του Καλού.
- Το Προσκύνημα: Αφού νικήσουν τις δυνάμεις του Κακού, οι βοσκοί φτάνουν τελικά στη φάτνη, προσφέρουν τα δώρα τους και ολοκληρώνεται το θρησκευτικό μήνυμα.
Χαρακτηριστικά που τις καθιστούν μοναδικές είναι η κωμική διάσταση (παρόλο που το θρησκευτικό μήνυμα είναι σοβαρό, οι σκηνές του Διαβόλου και των Βοσκών είναι συχνά ξεκαρδιστικές, οι διάλογοι είναι γεμάτοι με σύγχρονο χιούμορ, κοινωνικά σχόλια και αναφορές στην τοπική επικαιρότητα), η λαϊκή συμμετοχή (οι Pastorelas παίζονται από ερασιτεχνικούς θιάσους, οικογένειες ή μέλη της κοινότητας, συχνά σε υπαίθριους χώρους, όπως εκκλησιαστικές αυλές, πλατείες) και η ομοιότητα με τα Morality Plays (η δομή της αλληγορικής μάχης μεταξύ της ενάρετης ψυχής-Βοσκοί- και του πειρασμού- Διάβολος- είναι μια άμεση συνέχεια των μεσαιωνικών Ηθικών Δραμάτων).
Συνοπτικά, οι Pastorelas είναι ένας ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα στο αυστηρό θρησκευτικό δράμα και το λαϊκό θέαμα: διατηρούν ακέραιο το δόγμα και το θέμα της Γέννησης αλλά το εμπλουτίζουν με τοπικό χρώμα, κωμωδία και έντονη διαδραστικότητα, που τις καθιστούν μια ζωντανή, λαϊκή τελετουργία των Χριστουγέννων.
