Το Κοντσέρτο για Βιολί σε Φα ελάσσονα, Έργο 8, Αρ. 4, RV 297, "L'Inverno" (Ο Χειμώνας) του Αντόνιο Βιβάλντι, αποτελεί το τελευταίο και ίσως πιο έντονα περιγραφικό μέρος της περίφημης συλλογής του, «Οι Τέσσερις Εποχές» (Le quattro stagioni). Συντεθειμένο γύρω στο 1723, είναι ένα λαμπρό παράδειγμα προγραμματικής μουσικής της εποχής του Μπαρόκ, όπου η οργανική μουσική συνδέεται άμεσα με μια αφηγηματική περιγραφή, η οποία, σε αυτήν την περίπτωση, είναι ένα συνοδευτικό σονέτο.
Το προγραμματικό στοιχείο και τα σονέτα
Ο Βιβάλντι πρωτοτύπησε παρέχοντας ένα σονέτο για κάθε κοντσέρτο, του οποίου οι στίχοι υποδηλώνουν τη σκηνή που απεικονίζεται σε κάθε μουσικό τμήμα. Η μουσική του «Χειμώνα» είναι μια άμεση ηχητική απεικόνιση της ποίησης.
Η δομή ακολουθεί το παραδοσιακό μοτίβο γρήγορο-αργό-γρήγορο του Μπαρόκ, με εναλλαγή μεταξύ της πλήρους ορχήστρας (tutti) και του σόλο βιολιού (την αρχή του ριτορνέλο).
I. Allegro non molto (Φα ελάσσονα)
Η σκηνή: Το τρέμουλο από το κρύο στο παγωμένο χιόνι, στην άγρια πνοή ενός φρικτού ανέμου.
- Το πάγωμα και ο τρόμος: Το κοντσέρτο ανοίγει με κοφτές, επαναλαμβανόμενες συγχορδίες από την ορχήστρα. Αυτοί οι «δονητικοί» ήχοι ερμηνεύονται ως το τρέμουλο από το κρύο, το τρίξιμο των δοντιών και το χτύπημα των ποδιών στο έδαφος. Η χρήση της ελάσσονος κλίμακας (Φα ελάσσονα) δημιουργεί αμέσως μια αίσθηση δυσφορίας.
- Η καταιγίδα: Το σόλο βιολί αναλαμβάνει με ακατάπαυστα, δεξιοτεχνικά περάσματα, που συμβολίζουν τις απότομες ριπές και το ουρλιαχτό του σκληρού, φοβερού ανέμου. Οι τεχνικές τρεμόλο (ταχύτατο παίξιμο) στα έγχορδα ενισχύουν την αίσθηση της καταιγίδας.
II. Largo (Μι ύφεση μείζονα)
Η σκηνή: Μπροστά στη φωτιά να περνά κανείς ειρηνικές, ευτυχισμένες μέρες, ενώ έξω η βροχή πέφτει ασταμάτητα.
- Η θερμή ανάπαυλα: Η αλλαγή σε σχετική μείζονα κλίμακα (Μι ύφεση μείζονα) φέρνει μια άμεση αίσθηση ζεστασιάς και γαλήνης.
- Η μεταφορά της βροχής: Το σόλο βιολί παίζει μια απλή, λυρική μελωδία, που εκφράζει την ήρεμη ευχαρίστηση της παραμονής σε εσωτερικό χώρο. Ταυτόχρονα, τα συνοδευτικά βιολιά και βιόλες χρησιμοποιούν το pizzicato, αναπαριστώντας τον απαλό, ρυθμικό ήχο της βροχής που πέφτει έξω.
III. Allegro (Φα ελάσσονα)
Η σκηνή: Περπατάμε στον πάγο αργά και προσεκτικά, φοβούμενοι μήπως σκοντάψουμε και πέσουμε. Μετά γυρίζουμε απότομα, γλιστράμε, πέφτουμε στο έδαφος και σηκωνόμαστε γρήγορα, τρέχοντας στον πάγο πριν ραγίσει.
- Ο κίνδυνος του πάγου: Η μουσική επιστρέφει στη Φα ελάσσονα. Το ρυθμικό μοτίβο αρχίζει με διστακτικά, κοφτά βήματα, που απεικονίζουν το δύσκολο και προσεκτικό περπάτημα πάνω στον παγωμένο δρόμο.
- Το γλίστρημα και η πτώση: Η δεξιοτεχνία του σολίστ φτάνει στο απόγειο. Μια γρήγορη, δραματική, απότομη κάθοδος του βιολιού απεικονίζει το γλίστρημα και την πτώση στον πάγο, ακολουθούμενη από μια γρήγορη ανάκαμψη.
- Η κορύφωση: Το φινάλε είναι γεμάτο ενέργεια, με το σόλο βιολί να εκφράζει την απεγνωσμένη προσπάθεια για φυγή. Το έργο ολοκληρώνεται με μια δυναμική, αποφασιστική συγχορδία, που επισφραγίζει τη σκληρή, αμείλικτη δύναμη του χειμώνα.
Επιλεγμένες καλύτερες ηχογραφήσεις
Ο «Χειμώνας» έχει ηχογραφηθεί αναρίθμητες φορές, αλλά οι καλύτερες ερμηνείες ξεχωρίζουν για τη δεξιοτεχνία του σολίστ, την ενέργεια του συνόλου και την πιστότητα στην τεχνοτροπία της εποχής του Μπαρόκ (Historical Performance Practice).
- I Musici (Felix Ayo): Μία από τις πρώτες και πιο διάσημες ηχογραφήσεις (δεκαετία ’50-’60) διατηρεί ένα κλασικό, αρχετυπικό ύφος, χαρίζοντας έναν ήχο πλούσιο με ζεστό βιμπράτο. Στο Allegro non molto το τρέμουλο αποδίδεται με πλούσιες, γεμάτες συγχορδίες, δημιουργώντας μια αίσθηση παγερού μεγαλείου.
- English Chamber Orchestra (Nigel Kennedy): Η εκτέλεση αυτή είναι πιο φρέσκια και οι πολύ γρήγοροι ρυθμοί και η έντονη έκφραση την καθιστούν πιο εκκεντρική από άλλες, με μια δόση «πανκ» ενέργειας. Παραμένει μία από τις πιο εμπορικά επιτυχημένες και ανατρεπτικές ερμηνείες καθώς το Allegro non molto στο συγκεκριμένο έργο είναι απίστευτα γρήγορο και επιθετικό, αποδίδοντας την αίσθηση του χειμωνιάτικου ανέμου.
- London Philarmonic Orchestra (Itzhak Perlman): Η τεχνική αρτιότητα που χαρακτηρίζει τον Perlman σε συνδυασμό με τον υπέροχο τόνο της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Λονδίνου κάνουν την εκτέλεση αυτή να υπολογίζεται ως ίσως η πιο δεξιοτεχνική. Το Largo στον «Χειμώνα» είναι εξαιρετικά ζεστό και λυρικό και μάλιστα δίνεται έμφαση στην ομορφιά της μελωδίας, περισσότερο από την αφήγηση.
- Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου (Carmine Lauri): Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια δυναμική εκτέλεση του έργου του Βιβάλντι που την χαρακτηρίζουν η υψηλής ποιότητας ακουστική, η καθαρότητα της ερμηνείας της Συμφωνικής του Λονδίνου και η ένταση και το πάθος του «παλιομοδίτικου» παιξίματος του Lauri.
- Venice Baroque Orchestra (Giuliano Carmignola): Η πιστότητα στο ύφος του Μπαρόκ είναι αυτό που χαρακτηρίζει αυτή την ηχογράφηση, καθώς γίνεται ευρεία χρήση παλαιών οργάνων (ή αντιγράφων τους) αλλά και τεχνικών της εποχής του Μπαρόκ. Ο ήχος είναι πιο «στεγνός», με λιγότερο βιμπράτο, τονίζοντας τη ρυθμική ζωντάνια. Το Allegro του Βιβάλντι στη σκηνή του γλιστρήματος στον πάγο (με τα απότομα κατεβάσματα) εκτελείται με ιλιγγιώδη ταχύτητα και απόλυτη ακρίβεια σε αυτή την εκπληκτική ηχογράφηση.
- Europa Galante (Fabio Bionti): Μια πιο έντονη, θεατρική προσέγγιση του έργου του Βιβάλντι. Οι γρήγοροι ρυθμοί είναι εξαιρετικά γοργοί, δίνοντας έτσι έμφαση στον δραματικό χαρακτήρα. Εδώ στο Allegro non molto του «Χειμώνα» η έναρξη είναι εκρηκτική. Οι παγωμένες συγχορδίες είναι κοφτές και απότομες, αποδίδοντας την αίσθηση του παγετού και της βίας της φύσης.
- Voices of Music (Cynthia Miller Freivogel): Πρόκειται για μία από τις πιο δημοφιλείς σύγχρονες ηχογραφήσεις, με μεγάλη επισκεψιμότητα στο youtube. Την χαρακτηρίζουν η εξαιρετική σαφήνεια, η ακρίβεια αλλά και η πιστότητα στα όργανα της εποχής. Στο Largo του Βιβάλντι το pizzicato (η βροχή) είναι πιο διακριτό και ξηρό, ενώ η σόλο μελωδία είναι αέρινη, ενισχύοντας την αντίθεση μεταξύ του εσωτερικού και του εξωτερικού κόσμου.
Πώς να ακούσετε τις διαφορές στον «Χειμώνα»
Για να κατανοήσετε τις διαφορές, εστιάστε στα εξής σημεία του «Χειμώνα»:
- I. Allegro non molto (Το κρύο/Ο άνεμος):
- Ρομαντικές: Η ορχήστρα ακούγεται σαν μια μάζα ήχου, ένας «τοίχος» που δονείται από το κρύο.
- HIPP (Biondi/Carmignola): Οι νότες είναι ξεχωριστές, κοφτές και σπασμένες, δίνοντας την εντύπωση απότομου, διαπεραστικού ανέμου και ξεκάθαρου χτυπήματος δοντιών.
- II. Largo (Η φωτιά/Η βροχή):
- Ρομαντικές: Το σόλο βιολί έχει έντονο βιμπράτο και είναι πολύ εκφραστικό. Η βροχή (pizzicato) είναι διακριτική.
- HIPP: Το σόλο βιολί παίζει πιο «ευθύ» (χωρίς βιμπράτο) και το pizzicato της βροχής είναι πιο ρυθμικό και έντονο, ακούγεται σχεδόν σαν κρουστό.
- III. Allegro (Το γλίστρημα):
- HIPP: Οι ταχύτητες είναι συχνά πολύ πιο γρήγορες, κάνοντας τη σκηνή του γλιστρήματος (το απότομο κατέβασμα της κλίμακας) πιο αγχωτική και βίαιη.
Εάν θέλετε μια δραματική, άγρια εκδοχή που να ταιριάζει με το σονέτο, επιλέξτε τον Fabio Biondi. Αν προτιμάτε τη μελωδική τελειότητα με πλούσιο τόνο, επιλέξτε τον Itzhak Perlman.
