Καθώς η ατμόσφαιρα γεμίζει με το πνεύμα των Χριστουγέννων, κάτι άλλο ακούγεται, μακριά από τις συνηθισμένες χριστουγεννιάτικες μελωδίες. Ο κόσμος της όπερας προσφέρει μια πλούσια και συχνά συγκινητική εξερεύνηση των θεμάτων της γέννησης, της ελπίδας, της αγάπης και του θαύματος που ορίζουν τις γιορτές.
Από τις μεγάλες σκηνές των ιστορικών θεάτρων μέχρι τις πιο σύγχρονες παραγωγές, οι συνθέτες έχουν χρησιμοποιήσει τη δραματική δύναμη της όπερας για να αφηγηθούν ιστορίες που απηχούν το πνεύμα των Χριστουγέννων – είτε πρόκειται για άμεση απεικόνιση της βιβλικής αφήγησης, είτε για έργα που διαδραματίζονται την περίοδο των γιορτών. Ας ανοίξουμε την αυλαία σε έναν λιγότερο γνωστό, αλλά εξαιρετικά μαγευτικό κόσμο: τις Χριστουγεννιάτικες όπερες, ανακαλύπτοντας τις πιο εμβληματικές και τις πιο ενδιαφέρουσες δημιουργίες που μετατρέπουν τη γιορτινή περίοδο σε μια αξέχαστη μουσική εμπειρία.
Πέντε όπερες για τα Χριστούγεννα
1. Amahl and the Night Visitors (Ο Αμάλ και οι Νυχτερινοί Επισκέπτες) του Gian Carlo Menotti
Η όπερα διαδραματίζεται στην Παλαιστίνη, την εποχή του Χριστού. Ο Αμάλ, ένα φτωχό αγόρι-βοσκόπουλο με αναπηρία, και η μητέρα του ζουν σε μια φτωχική καλύβα. Ένα βράδυ, βλέπουν ένα αστέρι τόσο φωτεινό που νομίζουν ότι το σπίτι τους φλέγεται. Αργότερα, τρεις βασιλιάδες (οι Τρεις Μάγοι: Melchior, Kaspar, και Balthazar) εμφανίζονται στην πόρτα τους ζητώντας φιλοξενία, καθώς ταξιδεύουν για να προσκυνήσουν το Θείο Βρέφος. Η μητέρα προσπαθεί να κλέψει λίγο από τον χρυσό των Μάγων για να ταΐσει τον Αμάλ, αλλά την πιάνουν. Οι Μάγοι δείχνουν κατανόηση, εξηγώντας ότι ο χρυσός είναι για έναν Βασιλιά που δεν χρειάζεται υλικούς θησαυρούς. Συγκινημένος, ο Αμάλ δίνει το μόνο πολύτιμο πράγμα που έχει—τη βοσκομπαστούνα του—ως δώρο. Με αυτό το γενναιόδωρο πνεύμα συμβαίνει ένα θαύμα: ο Αμάλ θεραπεύεται από την αναπηρία του. Οι Μάγοι τον προσκαλούν να τους ακολουθήσει. Αποχαιρετά τη μητέρα του και φεύγει μαζί τους, για να προσκυνήσει και αυτός τον Χριστό.
- Κορυφαία μουσικά μέρη:
- "All that Gold!" (Η σκηνή του χρυσού): Η στιγμή της κλοπής και η αντίδραση της μητέρας και των Μάγων.
- "Shepherds' Chorus": Η ζωντανή χορωδία των βοσκών που έρχονται να χορέψουν για τους Μάγους.
- "Amahl's Miracle": Η συγκλονιστική στιγμή του θαύματος και η δοκιμή των ποδιών του Αμάλ.
2. La Bohème (Η Μποέμ) του Giacomo Puccini.
Η ιστορία λαμβάνει χώρα στο Παρίσι, γύρω στο 1830. Εστιάζει σε μια ομάδα φτωχών καλλιτεχνών (μποέμ) που αγωνίζονται για την επιβίωση. Ο ποιητής Ροντόλφο γνωρίζει την εύθραυστη μοδίστρα Μιμί την Παραμονή των Χριστουγέννων και αμέσως ερωτεύονται. Η δεύτερη πράξη διαδραματίζεται την ημέρα των Χριστουγέννων στο Quartier Latin γεμάτη γιορτινό κέφι. Ο δεύτερος κεντρικός έρωτας είναι αυτός του ζωγράφου Μαρτσέλλο και της φλογερής Μουζέττας. Η ευτυχία τους σκιάζεται από τη φτώχεια, τη ζήλια και το βασικό θέμα: την ασθένεια της Μιμί (φυματίωση). Η όπερα ολοκληρώνεται με τη δραματική επιστροφή της ετοιμοθάνατης Μιμί στη σοφίτα, όπου και πεθαίνει στην αγκαλιά του Ροντόλφο.
- Κορυφαία μουσικά μέρη:
- "Che gelida manina" (Τι παγωμένο χεράκι): Η διάσημη άρια του Ροντόλφο προς τη Μιμί στην Πράξη 1.
- "Mi chiamano Mimì" (Με φωνάζουν Μιμί): Η απάντηση της Μιμί, όπου συστήνεται.
- "Quando m' en vo'" (Όταν περπατώ): Η βαλς άρια της Μουζέττας στο Café Momus (Πράξη 2), ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κομμάτια της όπερας.
3. Hänsel und Gretel (Χάνσελ και Γκρέτελ) του Engelbert Humperdinck
Βασισμένη στο κλασικό παραμύθι των Αδελφών Γκριμ, η όπερα ξεκινά με τα παιδιά, τον Χάνσελ και την Γκρέτελ, στο σπίτι τους. Η μητέρα τους, θυμωμένη που δεν έχουν κάνει τις δουλειές τους, τα στέλνει στο δάσος για να μαζέψουν φράουλες. Τα παιδιά χάνονται και μετά από μια συνάντηση με τον Άνθρωπο της Άμμου (Sandmännchen) και τον Άνθρωπο της Δροσιάς (Taumännchen) κοιμούνται κάτω από την προστασία αγγέλων. Το επόμενο πρωί ανακαλύπτουν ένα σπίτι φτιαγμένο από μπισκότα και γλυκά, το οποίο ανήκει σε μια μοχθηρή Μάγισσα (Knusperhexe). Η Μάγισσα παγιδεύει τον Χάνσελ και προσπαθεί να παχύνει την Γκρέτελ για να τη φάει. Τα παιδιά, με την εξυπνάδα τους, καταφέρνουν να σπρώξουν τη Μάγισσα στον δικό της φούρνο. Η όπερα τελειώνει με την απελευθέρωση των παιδιών που είχαν μετατραπεί σε μπισκότα από τη Μάγισσα και την επανένωσή τους με τους γονείς τους.
- Κορυφαία μουσικά μέρη:
- "Suse, liebe Suse, was raschelt im Stroh?" (Κοιμήσου, γλυκιά μου, τι θρόισμα στο άχυρο;): Ο παιδικός χορός και το τραγούδι των Χάνσελ και Γκρέτελ.
- "Abendsegen" (Βραδινή Προσευχή): Η πανέμορφη, λυρική προσευχή των παιδιών πριν κοιμηθούν, ακολουθούμενη από τη "Dream Pantomime" (Παντομίμα του Ονείρου), όπου εμφανίζονται οι άγγελοι.
- "Hexenritt" (Η Βόλτα της Μάγισσας): Το γρήγορο, σκοτεινό και χαρακτηριστικό μουσικό θέμα της Μάγισσας.
4. Silent Night (Άγια Νύχτα) του Kevin Puts
Η όπερα αφηγείται την πραγματική ιστορία της Εκεχειρίας των Χριστουγέννων του 1914 στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η δράση εξελίσσεται σε τρία διαφορετικά μέτωπα: το Σκωτσέζικο, το Γερμανικό και το Γαλλικό. Μέσα από επιστολές και διαλόγους, βλέπουμε την κόπωση και τον φόβο των στρατιωτών. Την Παραμονή των Χριστουγέννων, ένας Γερμανός τενόρος, ο Νικόλαους Σπινκ, επιστρέφει στο μέτωπο και τραγουδά την "Άγια Νύχτα" από τα γερμανικά χαρακώματα. Οι εχθροί ανταποκρίνονται με χειροκροτήματα και τραγούδι. Αυτό οδηγεί σε μια αυθόρμητη εκεχειρία: οι στρατιώτες βγαίνουν από τα χαρακώματα, ανταλλάσσουν φαγητό, ποτό, φωτογραφίες και παίζουν ποδόσφαιρο στη νεκρή ζώνη. Η ατμόσφαιρα είναι γεμάτη συγκίνηση, ελπίδα και θλίψη για το αναπόφευκτο τέλος της εκεχειρίας και την επιστροφή στον πόλεμο.
- Κορυφαία μουσικά μέρη:
- "I am the little cat" (Είμαι η μικρή γάτα): Ένα τραγούδι που τραγουδά ο Γάλλος λοχαγός Ωντέρτ για να παρηγορήσει τους άνδρες του.
- Η σκηνή της Εκεχειρίας: Η κλιμάκωση, όπου το γερμανικό τραγούδι "Stille Nacht" (Άγια Νύχτα) σπάει την ησυχία του πολέμου και ακολουθούν οι ανεπίσημες ανταλλαγές στη νεκρή ζώνη.
- Το φινάλε: Η δραματική στιγμή που οι στρατιωτικές εντολές τερματίζουν την εκεχειρία και οι στρατιώτες, με βαριά καρδιά, αποχωρίζονται.
5. Cherevichki (Τα Τσαρουχάκια) του Pyotr Ilyich Tchaikovsky
Η ιστορία λαμβάνει χώρα στο ουκρανικό χωριό Ντικάκα την Παραμονή των Χριστουγέννων. Ο σιδεράς Βακούλα είναι τρελά ερωτευμένος με την πανέμορφη αλλά αλαζονική Οξάνα, κόρη μιας μάγισσας. Η Οξάνα, για να τον πειράξει, του λέει ότι θα τον παντρευτεί μόνο αν της φέρει τα τσαρουχάκια που φοράει η Τσαρίνα (Αυτοκράτειρα) στην Αγία Πετρούπολη. Ο Βακούλα, απογοητευμένος, φεύγει και συναντά τον Διάβολο (Bes). Ο Διάβολος τού προσφέρει μια συμφωνία: την ψυχή του με αντάλλαγμα τα τσαρουχάκια. Όμως ο Βακούλα καταφέρνει να τον ελέγξει και τον ιππεύει μέχρι την Αγία Πετρούπολη. Εκεί, με τη βοήθεια του Διαβόλου, αποκτά τα τσαρουχάκια. Επιστρέφει την ημέρα των Χριστουγέννων, η Οξάνα εντυπωσιάζεται από την επιμονή και την αγάπη του και τελικά τον παντρεύεται.
- Κορυφαία μουσικά μέρη:
- Εισαγωγή & Χορωδία: Η μουσική είναι γεμάτη ρωσικό και ουκρανικό φολκλόρ, με ζωντανές χορωδίες που περιγράφουν το χριστουγεννιάτικο έθιμο του Kolyadka (τα κάλαντα).
- Vakula's Aria: Η λυρική στιγμή του Βακούλα, όπου εκφράζει τον ανεκπλήρωτο έρωτά του για την Οξάνα.
- Ο Χορός των Πολωνέζων: Η σκηνή στην Αγία Πετρούπολη περιλαμβάνει έναν εντυπωσιακό χορό, χαρακτηριστικό του στυλ του Τσαϊκόφσκι.
Η καθιέρωση της Χριστουγεννιάτικης Όπερας: τελετουργία και παράδοση
Η σύνδεση ορισμένων οπερατικών έργων με την περίοδο των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς δεν είναι τυχαία. Πέρα από το περιεχόμενο, η ίδια η παράδοση της όπερας ως κοινωνικό και πολιτιστικό γεγονός συνέβαλε καθοριστικά στην καθιέρωσή τους ως εορταστικά δρώμενα.
Ο ρόλος του θεάτρου ως εορταστικός προορισμός
Ιστορικά, η περίοδος των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς αποτελούσε πάντα μια κορύφωση για τις καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Με τις επίσημες αργίες και την αυξημένη κοινωνική δραστηριότητα, το λυρικό θέατρο μετατρέπεται σε έναν πυρήνα πολιτιστικής συγκέντρωσης. Τα μεγάλα θέατρα όπερας (όπως η Metropolitan Opera, η Scala, και η Κρατική Όπερα της Βιέννης) αναζητούν έργα που προσφέρουν ατμόσφαιρα, θέαμα και, κυρίως, μια νότα αισιοδοξίας και μεγαλοπρέπειας, που ταιριάζει με το κλίμα των ημερών. Ιδιαίτερο παράδειγμα η La Bohème: Η άμεση αναφορά της στην Παραμονή των Χριστουγέννων στην Πρώτη Πράξη, σε συνδυασμό με την πανέμορφη μουσική του Πουτσίνι και το συγκινητικό δράμα, την έχει κάνει σχεδόν υποχρεωτική επιλογή για το ρεπερτόριο του Δεκεμβρίου σε πολλές πόλεις, καθιστώντας την μια ετήσια τελετουργία.
Ένας σημαντικός παράγοντας στην επιλογή του ρεπερτορίου είναι η προσπάθεια προσέλκυσης νέου και οικογενειακού κοινού:
- Η μαγεία του παραμυθιού (Hansel and Gretel): Η όπερα του Humperdinck, με το παραμυθένιο της περιεχόμενο, την ευκολομνημόνευτη μουσική και την απουσία πολύπλοκων θεμάτων, προσφέρει μια ιδανική πρώτη επαφή με την όπερα για τα παιδιά. Η παρουσία της μάγισσας και η νίκη της αθωότητας εναρμονίζεται με την αισιοδοξία των γιορτών.
- Amahl and the Night Visitors ως «τηλεοπτική» κληρονομιά: Η αρχική της δημιουργία για την αμερικανική τηλεόραση συνέβαλε στη μαζική διάδοσή της. Η απλότητα της ιστορίας των Μάγων και η έμφαση στο θαύμα την κατέστησαν ένα πολιτιστικό ορόσημο των Χριστουγέννων, οδηγώντας τη στη συνέχεια και στις σκηνές των θεάτρων.
Ο συγκινησιακός αντίκτυπος
Τέλος, η ίδια η μουσική και τα θέματα της όπερας παίζουν ρόλο. Οι Χριστουγεννιάτικες όπερες συχνά επικεντρώνονται σε θετικούς θεματικούς άξονες, όπως η υπέρβαση της δυσκολίας: για παράδειγμα η φτώχεια της Μιμί ή του Αμάλ, το θαύμα και η ελπίδα: η γέννηση, η θεραπεία, η λύτρωση, η ανιδιοτελής αγάπη και η προσφορά, όπως η δωρεά του Αμάλ ή η ζεστασιά της φιλίας στους μποέμ.
Αυτοί οι άξονες προσφέρουν στο κοινό την συναισθηματική κάθαρση και την ενθάρρυνση που αναζητά κατά το τέλος του έτους, μετατρέποντας την επίσκεψη στην όπερα σε μια ζεστή και ανανεωτική παράδοση.
Κορυφαίες παραστάσεις και εμβληματικές ηχογραφήσεις
Η αξία αυτών των χριστουγεννιάτικων έργων έχει επισφραγιστεί πέρα από τις πολυάριθμες παραγωγές τους στα μεγαλύτερα λυρικά θέατρα του κόσμου και από ηχογραφήσεις που θεωρούνται πλέον κλασικές.
1. Amahl and the Night Visitors (Gian Carlo Menotti)
Δεδομένης της ιδιαιτερότητάς της ως πρώτης όπερας γραμμένης για την αμερικανική τηλεόραση, οι ιστορικές τηλεοπτικές μεταδόσεις της είναι οι πιο διάσημες «παραστάσεις»:
- Ιστορική τηλεοπτική μετάδοση (1951): Η πρωτότυπη πρεμιέρα στις 24 Δεκεμβρίου 1951 από το NBC Opera Theatre, με τον Thomas Schippers να διευθύνει και τον Chet Allen στον ρόλο του Amahl. Αυτή η παράσταση καθόρισε τον τόνο και την αισθητική του έργου.
- Ηχογραφήσεις/Video μεταγενέστερων εποχών: Υπάρχουν διάφορες γνωστές ηχογραφήσεις και τηλεοπτικές αναβιώσεις, όπως η παραγωγή του 1978 με την Teresa Stratas (ως Μητέρα) και τον Robert Sapolsky, υπό τη διεύθυνση του Jesús López-Cobos, οι οποίες θεωρούνται σημαντικές για την ποιότητα των ερμηνειών.
- Σύγχρονες παραστάσεις: Το έργο ανεβαίνει συχνά από σημαντικά θέατρα (όπως το Lincoln Center) κυρίως με αφορμή τα Χριστούγεννα, συχνά σε σύντομες παραγωγές 45-50 λεπτών, ιδανικές για οικογένειες.
2. La Bohème Giacomo Puccini)
Ως μία από τις πιο δημοφιλείς όπερες όλων των εποχών, οι "εορταστικές" παραστάσεις της είναι αμέτρητες, ενώ οι κορυφαίες ηχογραφήσεις είναι σημείο αναφοράς:
- Ηχογράφηση Herbert von Karajan (1972): Με την Mirella Freni (Mimi) και τον Luciano Pavarotti (Rodolfo). Θεωρείται μια από τις πιο ολοκληρωμένες και λυρικές ηχογραφήσεις, με πλούσιο ήχο και συγκινητικές ερμηνείες.
- Ηχογράφηση Sir Thomas Beecham (1956): Με την Victoria de los Ángeles και τον Jussi Björling. Μια κλασική, παλαιότερη ηχογράφηση, γνωστή για την κομψότητα και την αβρότητα των ερμηνειών.
- Ζωντανές παραστάσεις: Το έργο αποτελεί βασικό στοιχείο του ρεπερτορίου της Metropolitan Opera (Met) και της Covent Garden (The Royal Opera House) κατά την εορταστική περίοδο. Οι παραγωγές αυτές, με κορυφαίους καλλιτέχνες, συχνά μεταδίδονται ζωντανά σε κινηματογράφους παγκοσμίως, φέρνοντας την εορταστική ατμόσφαιρα σε κάθε γωνιά.
3. Hansel and Gretel (Hänsel und Gretel) (Engelbert Humperdinck)
Η όπερα-παραμύθι του Humperdinck έχει γίνει αγαπητή για τις πλούσιες και συχνά φαντασμαγορικές παραγωγές της.
- Ηχογράφηση Georg Solti (1978): Με την Edita Gruberová (Gretel) και την Brigitte Fassbaender (Hansel). Μια από τις πλέον αναγνωρισμένες ηχογραφήσεις, που τονίζει την πλούσια και βαγκνεριανή ενορχήστρωση του έργου.
- Ηχογράφηση Herbert von Karajan (1953): Μια ιστορική ηχογράφηση με την Elisabeth Schwarzkopf και την Elisabeth Grümmer, η οποία αναδεικνύει την πιο λεπτή και λυρική πλευρά της παρτιτούρας.
- Παραστάσεις: Το έργο ανεβαίνει συχνά από την Κρατική Όπερα της Βιέννης και τη Βασιλική Όπερα του Λονδίνου (Royal Opera House), με σκηνικά που δίνουν έμφαση στην παιδική μαγεία, τους αγγέλους (Evening Prayer Duet) και το σπίτι της μάγισσας. Στην Ελλάδα, έχει ανέβει από την Εθνική Λυρική Σκηνή ως μια ιδανική επιλογή για τις γιορτές.
Αν δεν το συνηθίζετε ήδη, αποφασίστε φέτος τα Χριστούγεννα να δώσετε μια ευκαιρία σε αυτά τα ακούσματα και βυθιστείτε στη μαγεία τους, ζωντανή και ηχογραφημένη.
