Πίσω από τη μάσκα: η μεταμφίεση ως εργαλείο ταυτότητας και επιβίωσης στη λογοτεχνία
Η τέχνη της μεταμφίεσης στη λογοτεχνία δεν αποτελεί απλώς ένα τέχνασμα για την εξέλιξη της πλοκής. Είναι ένα ισχυρό εργαλείο που εξερευνά την ταυτότητα, τα κοινωνικά προκαθορισμένα πρότυπα και την ανθρώπινη ψυχολογία. Όταν ένας χαρακτήρας αλλάζει εμφάνιση, συχνά ανακαλύπτει μια αλήθεια που η πραγματική του μορφή τού έκρυβε.
Ακολουθούν 10 εμβληματικά βιβλία όπου η μεταμφίεση παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο:
1. Δωδέκατη Νύχτα – Ουίλιαμ Σαίξπηρ
Το κλασικό αυτό έργο βασίζεται εξ ολοκλήρου στο μπέρδεμα των ταυτοτήτων. Η Βιόλα, επιζήσασα ενός ναυαγίου, μεταμφιέζεται ως νεαρός Σεζάριο για να επιβιώσει και να εργαστεί στην αυλή του Δούκα Ορσίνο. Η ρευστότητα του φύλου και ο έρωτας, που ξεπερνά την εξωτερική εμφάνιση, αποτελούν τους βασικούς άξονες. Ωστόσο η Βιόλα χρησιμοποιεί τη μεταμφίεση και ως μηχανισμό άμυνας. Σε έναν άγνωστο και εχθρικό κόσμο, η ανδρική ταυτότητα τής προσφέρει την ασφάλεια που δεν θα είχε ως γυναίκα. Το ενδιαφέρον είναι ότι μέσα από το «προσωπείο» του Σεζάριο, καταφέρνει να εκφράσει τα συναισθήματά της στον Ορσίνο με μια ειλικρίνεια που η κοινωνική εθιμοτυπία της εποχής δεν θα επέτρεπε σε μια γυναίκα.
2. Ο Πρίγκιπας και ο Φτωχός – Μαρκ Τουέιν
Δύο αγόρια που μοιάζουν σαν δυο σταγόνες νερό —ένας πρίγκιπας και ένας ζητιάνος— αποφασίζουν να ανταλλάξουν ρούχα και ζωές. Η μεταμφίεση εδώ λειτουργεί ως κοινωνικός καθρέφτης. Πώς το εξωτερικό περίβλημα, το ένδυμα αλλά και η καταγωγή καθορίζουν τον τρόπο που μας αντιμετωπίζει η κοινωνία; Εδώ η απάντηση και το βασικό είναι η αναζήτηση της ελευθερίας. Ο Πρίγκιπας θέλει να ξεφύγει από το ασφυκτικό πρωτόκολλο και ο Τομ από την εξαθλίωση. Η μεταμφίεση τούς διδάσκει την ενσυναίσθηση. Συνειδητοποιούν ότι, κοινωνικά, η ταυτότητά τους δεν πηγάζει από μέσα τους αλλά από τον τρόπο που τους «κατοπτρίζουν» οι άλλοι γύρω τους.
3. Σέρλοκ Χολμς: Σκάνδαλο στη Βοημία – Άρθουρ Κόναν Ντόιλ
Ο Σέρλοκ Χολμς είναι ο μετρ της μεταμφίεσης. Σε αυτή την ιστορία, μεταμορφώνεται σε ιπποκόμο και έπειτα σε κληρικό, για να παραπλανήσει την Ειρήνη Άντλερ. Ωστόσο η Άντλερ τον νικά χρησιμοποιώντας το ίδιο του το όπλο: μεταμφιέζεται και η ίδια σε άντρα. Εδώ η μεταμφίεση λειτουργεί ως εργαλείο ευφυΐας και κατασκοπείας. Για τον Χολμς η μεταμφίεση είναι πνευματική άσκηση και απόλυτος έλεγχος. Απεκδύεται τον εαυτό του για να γίνει ένας «αντικειμενικός παρατηρητής». Όμως η Ειρήνη Άντλερ τον νικά, επειδή καταλαβαίνει ότι η μεταμφίεση είναι το απόλυτο εργαλείο δύναμης: όποιος ελέγχει την εικόνα του, ελέγχει και την αντίληψη των άλλων.
4. Ορλάντο – Βιρτζίνια Γουλφ
Αν και πρόκειται για μια μεταφυσική αλλαγή, ο Ορλάντο ζει για αιώνες, ξεκινώντας ως άντρας και ξυπνώντας μια μέρα ως γυναίκα. Η χρήση των ρούχων και της εμφάνισης είναι ουσιώδης στο πώς ο/η ήρωας/ηρωίδα πλοηγείται στις διαφορετικές εποχές. Η αναζήτηση του εαυτού, πέρα από τους περιορισμούς του βιολογικού φύλου, αποτελεί τον κεντρικό άξονα. Η μεταμφίεση (και η αλλαγή φύλου) αντιπροσωπεύει την ολότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Ο Ορλάντο καταλαβαίνει ότι η ψυχή δεν έχει φύλο. Η αλλαγή εξωτερικής εμφάνισης είναι απλώς μια «στολή» που φοράμε για να παίξουμε τους εκάστοτε επιβαλλόμενους κοινωνικά και ιστορικά ρόλους.
5. Ο Ταλαντούχος Κύριος Ρίπλεϊ – Πατρίσια Χάισμιθ
Ο Τομ Ρίπλεϊ δεν μεταμφιέζεται απλώς με ρούχα· κλέβει ολόκληρη την προσωπικότητα του προνομιούχου Ντίκι Γκρίνλιφ. Η μεταμφίεση εδώ είναι σκοτεινή, εγκληματική και ψυχολογικά εμμονική, ποτισμένη από την επιθυμία να ξεφύγει κανείς από μια μίζερη ζωή υιοθετώντας την ταυτότητα κάποιου άλλου. Εδώ μιλάμε για μια πιο σκοτεινή πλευρά: η άρνηση του εαυτού. Ο Ρίπλεϊ μισεί τον εαυτό του τόσο πολύ, που η μεταμφίεση γίνεται ο μόνος τρόπος για να υπάρξει. Δεν θέλει απλώς να μοιάσει στον Ντίκι, θέλει να γίνει ο Ντίκι, γιατί πιστεύει ότι ο δικός του «πυρήνας» είναι κενός. Είναι μια ψυχοπαθολογική ανάγκη για αποδοχή.
6. Το Φάντασμα της Όπερας – Γκαστόν Λερού
Ο Έρικ, το παραμορφωμένο μουσικό δαιμόνιο, χρησιμοποιεί μια μάσκα για να κρύψει το πρόσωπό του και να κυκλοφορεί στην Όπερα του Παρισιού. Η μάσκα είναι η μόνιμη μεταμφίεσή του, η οποία προκαλεί τρόμο αλλά και οίκτο, υπογραμμίζοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στην εσωτερική ομορφιά και την εξωτερική εμφάνιση. Εδώ η μάσκα λειτουργεί ως σύμβολο του τραύματος. Ο Έρικ μεταμφιέζεται για να προστατέψει τον κόσμο από τη μορφή του, αλλά και τον εαυτό του από την απόρριψη. Η μεταμφίεση εδώ δημιουργεί έναν διχασμό: το «τέρας» εξωτερικά και ο «άγγελος της μουσικής» εσωτερικά. Η μάσκα είναι η φυλακή και το καταφύγιό του ταυτόχρονα.
7. Μαντάμ Μπατερφλάι (M. Butterfly) – Ντέιβιντ Χένρι Χουάνγκ
Βασισμένο σε αληθινή ιστορία, το θεατρικό έργο του Ηuang, αφορά έναν Γάλλο διπλωμάτη που ερωτεύεται μια Γιαπωνέζα τραγουδίστρια της όπερας, η οποία στην πραγματικότητα είναι άντρας κατάσκοπος μεταμφιεσμένος σε γυναίκα. Το στόρυ βέβαια δεν είναι παρά το όχημα που οδηγεί στη διερεύνηση ζητημάτων όπως οι πολιτισμικές συγκρούσεις και η δύναμη της αυταπάτης. Η μεταμφίεση εδώ βασίζεται στην εκμετάλλευση των προκαταλήψεων. Ο Σονγκ ξέρει ότι ο Δυτικός άντρας βλέπει αυτό που θέλει να δει (μια υποτακτική Ανατολίτισσα). Ψυχολογικά, η μεταμφίεση λειτουργεί ως καθρέφτης του ναρκισσισμού του θύματος: ο εραστής είναι ερωτευμένος με μια ψευδαίσθηση που ο ίδιος δημιούργησε.
8. Ο Αόρατος Άνθρωπος – Χ. Τζ. Ουέλς
Ο Γκρίφιν, αφού καταφέρει να γίνει αόρατος, αναγκάζεται να χρησιμοποιήσει επιδέσμους, γυαλιά και περούκες, για να αποκτήσει ξανά "μορφή" και να μπορεί να κυκλοφορεί ανάμεσα στους ανθρώπους, δημιουργώντας μια αρκετά σύνθετη παραβολή για την απομόνωση που επιφέρει η απώλεια της φυσικής παρουσίας. Η μεταμφίεση με επιδέσμους είναι μια προσπάθεια επανασύνδεσης με την ανθρωπότητα. Χωρίς τη μεταμφίεση, ο Γκρίφιν χάνει την ηθική του υπόσταση (αφού κανείς δεν τον βλέπει, δεν λογοδοτεί σε κανέναν). Η ανάγκη του να «ντυθεί» δείχνει ότι ο άνθρωπος χρειάζεται μια ορατή ταυτότητα για να παραμείνει κοινωνικό ον.
9. Les Misérables (Οι Άθλιοι) – Βίκτωρ Ουγκώ
Ο Γιάννης Αγιάννης διανύει το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου υπό μεταμφίεση. Από κατάδικος με τον αριθμό 24601 γίνεται ο επιτυχημένος δήμαρχος Μαντλέν. Η μεταμφίεσή του είναι η μόνη του ελπίδα για λύτρωση και μια νέα αρχή για ηθική αναγέννηση και φυγή από το παρελθόν. Η μεταμφίεση εδώ είναι προαπαιτούμενο για την εξιλέωση. Ο Αγιάννης αλλάζει ονόματα και εμφάνιση όχι για να εξαπατήσει αλλά για να μπορέσει να κάνει καλό χωρίς να τον εμποδίζει το στίγμα του παρελθόντος. Είναι η πάλη ανάμεσα σε αυτό που η κοινωνία λέει ότι είσαι (ένας κατάδικος) και σε αυτό που πραγματικά επιλέγεις να είσαι.
10. Περσέπολις – Μαριάν Σατραπί
Σε αυτό το graphic novel, η μεταμφίεση παίρνει τη μορφή της κοινωνικής επιβίωσης. Η ηρωίδα αναγκάζεται να προσαρμόσει την εμφάνισή της (χιτζάμπ) για να συμμορφωθεί με το καθεστώς, ενώ στο εξωτερικό προσπαθεί να "μεταμφιεστεί" σε Ευρωπαία για να γίνει αποδεκτή, συνδιαλεγόμενη συνεχώς με την καταπίεση της ατομικότητας μέσω της κοινωνικά επιβαλλόμενης εμφάνισης. Εδώ έχουμε τη σύγκρουση ταυτότητας. Η μεταμφίεση (η χιτζάμπ στο Ιράν ή το «πανκ» στην Ευρώπη) είναι μια προσπάθεια του ατόμου να βρει πού ανήκει. Η Μαριάν νιώθει ξένη παντού και χρησιμοποιεί την εμφάνιση ως «στολή μάχης» ενάντια στην καταπίεση ή την απομόνωση.
Πάντως σε όλα αυτά τα κείμενα, η μεταμφίεση αποδεικνύει ότι ο εαυτός μας δεν είναι κάτι στατικό. Είναι κάτι που χτίζουμε, που κρύβουμε ή που ανακαλύπτουμε ξανά από την αρχή και ότι αυτό είτε σαν εξελικτικό στάδιο είτε σαν πειραματισμός είτε σαν παιγνιώδης επιθυμία είναι δικαίωμα και ανθρώπινη ανάγκη. Ας μην την απαρνηθούμε.
