Γεωμετρία στο νερό: όταν το όραμα του Busby Berkeley συνάντησε τη γοργόνα Esther Williams
Ο Busby Berkeley (1895–1976) δεν ήταν απλώς ένας σκηνοθέτης και χορογράφος· ήταν ο αρχιτέκτονας μιας νέας οπτικής γλώσσας που επαναπροσδιόρισε το κινηματογραφικό μιούζικαλ. Πριν από αυτόν, τα μιούζικαλ στο σινεμά ήταν ουσιαστικά βιντεοσκοπημένες θεατρικές παραστάσεις. Ο Berkeley, με το υπόβαθρο που είχε από τη στρατιωτική του θητεία και τη γνώση του στη γεωμετρία, άλλαξε το κέντρο βάρους από τη σκηνή στην κάμερα.
Ο μηχανικός του θεάματος
Η ιδιοφυΐα του Berkeley βασιζόταν στην αποδόμηση του ανθρώπινου σώματος ως αυτόνομης οντότητας και την επανενσωμάτωσή του ως στοιχείου μιας ευρύτερης γεωμετρικής δομής. Ενώ οι χορευτές της εποχής προσπαθούσαν να αναδείξουν το προσωπικό ταλέντο τους, ο Berkeley τους χρησιμοποιούσε ως απλές μονάδες ενός συνόλου.
Κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου ο Berkeley ήταν υπεύθυνος για την εκπαίδευση και τον συντονισμό μεγάλων ομάδων στρατιωτών. Εκεί έμαθε πώς να κινεί πλήθη με απόλυτη ακρίβεια. Όταν πέρασε στο Χόλυγουντ, μετέφερε αυτή την πειθαρχία στις σκηνές χορού.
Στην Αμερική της Μεγάλης Ύφεσης, το κοινό ένιωθε ότι ο κόσμος γύρω του κατέρρεε. Οι ταινίες του Berkeley, όπως το 42nd Street (1933) και, κυρίως, το Footlight Parade (1933), προσέφεραν μια καθησυχαστική ψευδαίσθηση ότι το χάος μπορεί να οργανωθεί και ότι το πλήθος, αν πειθαρχήσει, μπορεί να δημιουργήσει τέλεια σχήματα, όπως κύκλους, αστέρια και λουλούδια που «ανθίζουν» στην οθόνη.
Η επανάσταση της κάμερας
Ο Berkeley δεν σκηνοθετούσε για το μάτι του θεατή που κάθεται στην πρώτη σειρά του θεάτρου, αλλά για το «μάτι» της κάμερας, το οποίο μπορούσε να δει πράγματα αδύνατα για το ανθρώπινο μάτι.
Η πιο διάσημη καινοτομία του ήταν η λήψη από το ζενίθ (ακριβώς από πάνω) το bird's eye. Τοποθετώντας την κάμερα σε γερανούς, μετέτρεπε τα σώματα των χορευτών σε ένα καλειδοσκόπιο, μια τεχνική πρωτοποριακή, καθώς έβγαζε το μιούζικαλ από το περιορισμένο πλαίσιο της σκηνής και το μετέτρεπε σε καθαρά κινηματογραφική τέχνη.
Συχνά χρησιμοποιούσε γυάλινα δάπεδα ή καθρέφτες για να διπλασιάσει τον αριθμό των χορευτών. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργούσε την οπτική αίσθηση του απείρου, κάνοντας τις παραγωγές να φαίνονται πολύ μεγαλύτερες και πιο ακριβές από ό,τι ήταν στην πραγματικότητα.
Η μετάβαση στο νερό
Το "Aqua Musical" είναι ουσιαστικά η εξέλιξη των ιδεών του Berkeley στο υγρό στοιχείο. Στο νούμερο "By a Waterfall" από το Footlight Parade, ο Berkeley έθεσε τα θεμέλια για όσα θα έκανε αργότερα η Esther Williams. Στο νερό, οι περιορισμοί της βαρύτητας εξαφανίζονται, και έτσι οι χορευτές-κολυμβητές μπορούσαν να σχηματίσουν σχήματα που ήταν αδύνατον να διατηρηθούν στη στεριά. Η πισίνα έγινε ένας «ζωντανός καμβάς» όπου τα σώματα και τα κύματα δημιουργούσαν συμμετρίες.
Ο Berkeley είδε το νερό ως μια επέκταση της ικανότητάς του να «διδάσκει» την ομορφιά. Για εκείνον, το νερό δεν ήταν απλώς ένα υγρό, ήταν ένα μέσο διάθλασης του φωτός που έκανε τη γεωμετρία του ακόμα πιο απόκοσμη και ονειρική.
Ο Busby Berkeley άλλαξε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το θέαμα στον κινηματογράφο. Η επίδρασή του είναι αισθητή σε κάθε σύγχρονη παραγωγή που βασίζεται στον συγχρονισμό και στην οπτική συμμετρία.
Η αισθητική του —η ιδέα ότι το «τέλειο» είναι το «οργανωμένο»— έγινε ο ακρογωνιαίος λίθος του Χόλυγουντ. Η Esther Williams υιοθέτησε αυτή τη φιλοσοφία, αλλά της πρόσθεσε την ανθρώπινη ζεστασιά και τη φυσική χάρη. Εκεί που ο Berkeley είχε τη μηχανική ακρίβεια, η Williams πρόσθεσε την οργανική ομορφιά.
Σαν πρωτοπόρος, ο Busby Berkeley ήταν ο άνθρωπος που πήρε το μιούζικαλ και το έβγαλε από το θέατρο, τοποθετώντας το σε έναν φαντασιακό κόσμο όπου η γεωμετρία και η κίνηση συνυπάρχουν. Χωρίς την εμμονή του στη λεπτομέρεια, τη συμμετρία και την οπτική γωνία, η Esther Williams ίσως να μην είχε γίνει ποτέ το είδωλο που γνωρίζουμε, καθώς το "Aqua Musical" δεν θα είχε βρει ποτέ τη γλώσσα με την οποία θα εκφραζόταν.
Ο Busby Berkeley (πραγματικό όνομα: William Berkeley Enos) γεννήθηκε στο Λος Άντζελες από γονείς που ασχολούνταν με το θέατρο. Μετά τον θάνατο του πατέρα του το 1904, φοίτησε σε στρατιωτική ακαδημία.
Κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, υπηρέτησε στον αμερικανικό στρατό. Εκεί, ανέλαβε τον συντονισμό των παρελάσεων των στρατιωτών, μια εμπειρία που αποτέλεσε τη βάση για την κατοπινή του ικανότητα να διαχειρίζεται μεγάλα σύνολα ανθρώπων σε περίπλοκους γεωμετρικούς σχηματισμούς.
Ξεκίνησε την καριέρα του στο θέατρο τη δεκαετία του 1920, σκηνοθετώντας και χορογραφώντας επιτυχημένες παραστάσεις, ενώ αργότερα, το 1930 μετακόμισε στο Χόλυγουντ, όπου η καινοτόμος προσέγγισή του στη χορογραφία άλλαξε τον τρόπο κινηματογράφησης των μιούζικαλ.
Η ζωή του σημαδεύτηκε από έντονες προσωπικές δυσκολίες, όπως ο αλκοολισμός και η κατάθλιψη.
Το 1935 ενεπλάκη σε ένα τραγικό αυτοκινητιστικό δυστύχημα, στο οποίο έχασαν τη ζωή τους τρεις άνθρωποι και εξαιτίας του οποίου δικάστηκε τρεις φορές για φόνο, αλλά τελικά αθωώθηκε το 1939.
Η μετάβαση από τον γεωμετρικό αυστηρό κόσμο του Busby Berkeley στο λαμπερό, ρευστό σύμπαν της Esther Williams αποτελεί την πιο εντυπωσιακή εξέλιξη στην ιστορία του κινηματογραφικού μιούζικαλ. Αφού ο Berkeley έθεσε τα θεμέλια της οπτικής οργάνωσης, η MGM αναζήτησε έναν τρόπο να κάνει αυτό το θέαμα πιο "ζεστό" και ανθρώπινο, βρίσκοντας στην Esther Williams το ιδανικό πρόσωπο.
Η εξέλιξη του "Aqua Musical" ως είδος
Το "Aqua Musical" δεν ήταν απλώς μια σειρά ταινιών, αλλά ένα πολιτιστικό φαινόμενο που ανταποκρίθηκε στις μεταπολεμικές ανάγκες του κοινού για φυγή και ευφορία.
Αν στα μιούζικαλ του Berkeley το ενδιαφέρον ήταν η ίδια η «χορογραφία-μηχανή», στα Aqua Musicals της δεκαετίας του '40 και '50 το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε στην ταύτιση με την ηρωίδα. Το νερό δεν ήταν πλέον μόνο ένας χώρος για γεωμετρικά σχήματα, αλλά ένας τόπος ονείρου, ένας εξωτικός παράδεισος μακριά από την αστική πραγματικότητα.
Τα στούντιο της MGM (ιδιαίτερα το Culver City) έγιναν εργαστήρια υδροδυναμικής. Κατασκευάστηκαν τεράστιες, θερμαινόμενες πισίνες με υποβρύχια φωτιστικά συστήματα και ειδικές πλατφόρμες για κάμερες, ώστε να επιτρέπουν λήψεις που έκαναν τον θεατή να νιώθει ότι "κολυμπά" δίπλα στους ηθοποιούς.
Esther Williams: η "Γοργόνα" που κατέκτησε το σινεμά
Η Esther Williams δεν προήλθε από τον χώρο του θεάτρου, αλλά από τον κόσμο του πρωταθλητισμού. Ως κολυμβήτρια που προετοιμαζόταν για τους Ολυμπιακούς του 1940 (οι οποίοι ματαιώθηκαν λόγω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου), έφερε μαζί της μια φυσική πειθαρχία και μια σωματική ρώμη που καμία άλλη ηθοποιός της εποχής δεν διέθετε.
Η σημειολογία της Williams βασιζόταν σε μια τρομερή αντίφαση. Ενώ το πρόσωπό της ήταν πάντα μακιγιαρισμένο, ήρεμο και χαμογελαστό —το απόλυτο πρότυπο της "καθαρής" Αμερικανίδας— το σώμα της κάτω από το νερό εργαζόταν με εξαντλητική ένταση. Αυτή η «αβίαστη ομορφιά» που έκρυβε τον κόπο, έγινε το σήμα κατατεθέν της.
Με το Bathing Beauty (1944), η MGM τη μετέτρεψε αμέσως σε σταρ. Το νερό έγινε το "στοιχείο" της, και το κοινό την λάτρεψε ακριβώς επειδή η πισίνα την έκανε να φαίνεται απρόσιτη, σαν μια γοργόνα που βγήκε από το παραμύθι.
Σε ταινίες όπως το Neptune's Daughter (1949), η Williams δεν ήταν απλώς η "κολυμβήτρια". Ήταν η κεντρική ηρωίδα μιας ρομαντικής κομεντί, όπου η πισίνα ήταν ο χώρος του φλερτ. Το τραγούδι "Baby, It's Cold Outside", που συνοδευόταν από χορογραφίες στο νερό, έμεινε στην ιστορία ως η πιο αισθησιακή σκηνή της καριέρας της.
Το Million Dollar Mermaid (1952) είναι η σημαντικότερη στιγμή της. Υποδυόμενη την Annette Kellerman (την πρωτοπόρο που διεκδίκησε το δικαίωμα των γυναικών να φορούν μαγιό), η Williams πέτυχε να προσδώσει βάθος στο είδος. Οι σκηνές με τη φωτιά μέσα στο νερό δεν ήταν απλά οπτικά εφέ για εντυπωσιακό αποτέλεσμα, ήταν μια μεταφορά για την ισχύ και την ανθεκτικότητα της γυναίκας που τολμά.
Γιατί, όμως, η Esther Williams επηρέασε τόσο πολύ την ποπ κουλτούρα;
Στην μεταπολεμική Αμερική, η εικόνα της Williams που αναδύεται από το νερό αντιπροσώπευε την αναγέννηση. Μετά την καταστροφή, το νερό συμβόλιζε την κάθαρση και την απελευθέρωση από το παρελθόν.
Η Williams έγινε η αιτία που η κολύμβηση έγινε δημοφιλής. Τα μαγιό της, γεμάτα στρας, λουλούδια και χρώματα, καθόρισαν τη μόδα των 50s. Επιπλέον, το είδος της συγχρονισμένης κολύμβησης —που σήμερα είναι ολυμπιακό άθλημα— γεννήθηκε ακριβώς πάνω στις δικές της κινηματογραφικές χορογραφίες.
Όπως ο Berkeley επέβαλε τη γεωμετρία, έτσι και η Williams επέβαλε μια αισθητική αρμονία. Οι σκηνές της έδιναν την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι ένας τόπος όπου τα πάντα μπορούν να ελεγχθούν, να ομορφύνουν και να λάμψουν, αρκεί να υπάρχει πειθαρχία και τέχνη.
Η ιστορία της Esther Williams είναι η ιστορία μιας αθλήτριας που έγινε είδωλο, καταφέρνοντας να ενώσει δύο κόσμους: την αυστηρή, μηχανική ακρίβεια του θεάματος του Berkeley και την οργανική, ρευστή ομορφιά της φύσης. Όταν την βλέπουμε να βουτά, δεν βλέπουμε μια ηθοποιό, αλλά την επιτομή μιας εποχής που πίστευε ότι με λίγη λάμψη και αρκετό νερό, η πραγματικότητα μπορούσε να γίνει ένα διαρκές, ονειρικό μιούζικαλ.
