Το κοινωνικό συμβόλαιο ως ευάλωτο οικοδόμημα: φιλοσοφία και τρόμος στο σινεμά
Το κοινωνικό συμβόλαιο αποτελεί τη θεμελιώδη σύμβαση που επιτρέπει στον πολιτισμό να υπάρχει: την εθελούσια παραχώρηση μέρους των ελευθεριών μας σε μια συλλογική αρχή με αντάλλαγμα την ασφάλεια, την τάξη και τη δικαιοσύνη. Στο θρίλερ, όμως, αυτή η συμφωνία δεν αντιμετωπίζεται ως ακλόνητος νόμος, αλλά ως ένα "εύθραυστο στρώμα πάγου". Οι ταινίες του είδους λειτουργούν ως «εργαστήρια» όπου μελετάται τι συμβαίνει όταν το στρώμα αυτό σπάει, αποκαλύπτοντας τι κρύβεται κάτω από την επιφάνεια του πολιτισμού.
Ο Thomas Hobbes και η «Φυσική Κατάσταση»
Ο Thomas Hobbes (1588-1679), στο έργο του "Leviathan", υποστήριξε ότι στην «κατάσταση φύσης» –πριν από την ύπαρξη του κράτους– ο άνθρωπος καθοδηγείται από το ένστικτο της επιβίωσης και τον φόβο. Ο Hobbes πίστευε ότι ο άνθρωπος είναι εξ ορισμού ανταγωνιστικός και εγωιστής, και ότι χωρίς έναν «Λεβιάθαν», έναν πανίσχυρο κυρίαρχο, η ζωή θα ήταν «μοναχική, φτωχή, απεχθής, κτηνώδης και σύντομη», με τον «πόλεμο όλων εναντίον όλων» να κυριαρχεί.
Στο σινεμά η υπόθεση ερευνάται με το The Platform (2019), σε σκηνοθεσία Galder Gaztelu-Urrutia και πρωταγωνιστές τους Ivan Massagué, Zorion Eguileor. Μια κάθετη φυλακή με μια πλατφόρμα τροφής που κατεβαίνει από όροφο σε όροφο γίνεται το πλαίσιο της απόδειξης. Οι ένοικοι στους πάνω ορόφους καταβροχθίζουν τα πάντα, αφήνοντας τους κάτω να λιμοκτονούν.
Η ταινία επιβεβαιώνει τη χομπσιανή πρόβλεψη: η σπανιότητα των πόρων ακυρώνει την ηθική. Η κοινωνία, χωρίς κεντρικό έλεγχο, διολισθαίνει σε έναν κανιβαλισμό όπου ο διπλανός παύει να είναι άνθρωπος και γίνεται τροφή.
Στο High-Rise (2015) σε σκηνοθεσία Ben Wheatley και πρωταγωνιστές τους Tom Hiddleston και Jeremy Irons, ένας πολυτελής ουρανοξύστης γίνεται μικρόκοσμος της κοινωνίας. Όταν οι υποδομές καταρρέουν, οι ένοικοι επιστρέφουν σε μια πρωτόγονη, βίαιη κατάσταση. Το κοινωνικό συμβόλαιο είναι η ιεραρχία. Μόλις αυτή απειληθεί, το «βερνίκι» του πολιτισμού υποχωρεί μπροστά στα αρχέγονα ένστικτα.
Ο John Locke και η «παγίδα της ευγένειας»
Ο John Locke (1632-1704) είχε μια πιο αισιόδοξη οπτική, θεωρώντας ότι οι άνθρωποι είναι λογικοί και έχουν φυσικά δικαιώματα. Το συμβόλαιο, για τον Locke, βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη. Ωστόσο, τα σύγχρονα θρίλερ εξετάζουν πώς η προσήλωση σε αυτό το συμβόλαιο μπορεί να μας καταστρέψει.
Το Speak No Evil (2022) σε σκηνοθεσία Christian Tafdrup και πρωταγωνιστές τους Morten Burian, Sidsel Siem Koch και το remake του του 2024, αμφισβητούν τη χρησιμότητα της αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Μια οικογένεια δέχεται προκλητικές παραβιάσεις από συνταξιδιώτες, που αργότερα γίνονται οικοδεσπότες τους, κατά τη διάρκεια διακοπών, αλλά δεν αντιδρά για να μη φανεί «αγενής».
Εδώ το κοινωνικό συμβόλαιο της ευγένειας γίνεται η παγίδα του θύματος. Η «πολιτισμένη» συμπεριφορά, που ο Locke θα έβλεπε ως αρετή, γίνεται εδώ μια μορφή αυτοεπιβαλλόμενης αιχμαλωσίας. Η ταινία δείχνει ότι η κοινωνία μάς επιβάλλει να «μην προκαλούμε», γεγονός που ο θύτης εκμεταλλεύεται για να εξοντώσει τα θύματά του χωρίς αντίσταση.
Ο Max Weber και το μονοπώλιο της βίας
Ο Max Weber (1864-1920) όρισε το κράτος ως τον φορέα που κατέχει το «μονοπώλιο της νόμιμης φυσικής βίας». Όταν το κράτος αδυνατεί να προστατεύσει τον πολίτη, το συμβόλαιο παραβιάζεται και ο πολίτης νιώθει «προδομένος».
Εδώ λοιπόν, το Prisoners (2013) σε σκηνοθεσία Denis Villeneuve με πρωταγωνιστές τους Hugh Jackman και Jake Gyllenhaal, έρχεται να υπερθεματίσει. Ένας πατέρας, βλέποντας την αστυνομία να μην μπορεί να βρει την απαχθείσα κόρη του, αναλαμβάνει ο ίδιος τον βασανισμό του υπόπτου.
Η ταινία εξετάζει τη μετάβαση από το συμβόλαιο της κρατικής δικαιοσύνης στην αυτοδικία. Ο ήρωας δεν θεωρεί τον εαυτό του εγκληματία, αλλά ένα μέλος του συμβολαίου που εξαπατήθηκε από το κράτος, αναγκάζοντάς τον να αναλάβει το «μονοπώλιο της βίας» που το κράτος απέτυχε να ασκήσει.
Jean-Jacques Rousseau και η καχυποψία
Ο Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) υποστήριξε ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός, αλλά η κοινωνία τον διαφθείρει και δημιουργεί ψευδείς ανάγκες. Στα θρίλερ, η διάβρωση της εμπιστοσύνης καθιστά την κοινωνική συμβίωση αδύνατη.
Στο The Thing (1982) του John Carpenter με τους Kurt Russell, Wilford Brimley, μια ομάδα επιστημόνων στην Ανταρκτική έρχεται αντιμέτωπη με ένα ον που μπορεί να μεταμορφωθεί σε οποιονδήποτε.
Η κοινωνία απαιτεί την αναγνώριση του «Άλλου» ως ομοίου μας. Όταν η ταυτότητα του άλλου γίνεται αμφίβολη, το «συγκολλητικό υλικό» της κοινωνίας εξαφανίζεται. Η παράνοια που ξεσπά είναι η απόδειξη ότι χωρίς την πίστη στον συνάνθρωπο, η ομάδα (δηλαδή η κοινωνία) αυτοκαταστρέφεται.
Ο πολιτισμός ως λεπτό στρώμα πάγου
Τα θρίλερ αυτά είναι μερικά μόνο παραδείγματα ταινιών του είδους που αποκαλύπτουν ότι το «Κοινωνικό Συμβόλαιο» δεν είναι ένας αιώνιος, ακλόνητος νόμος, αλλά ένας διαρκής διακανονισμός. Όταν οι συνθήκες —φόβος, επιβίωση ή θεσμική κρίση— αλλάξουν, το συμβόλαιο αποδεικνύεται εύθραυστο.
Το σινεμά του τρόμου μάς διδάσκει πως ο πολιτισμός είναι ένα λεπτό στρώμα πάγου. Εμείς, οι θεατές, καλούμαστε να αναρωτηθούμε: ποιοι θα είμαστε μόλις ο πάγος αρχίσει να ραγίζει;
