Μαρζάν Σατραπί: η φωνή που σχεδίασε την ιστορία, την ελευθερία και την ανθρωπιά

Μαρζάν Σατραπί: η φωνή που σχεδίασε την ιστορία, την ελευθερία και την ανθρωπιά

Υπάρχουν δημιουργοί που αλλάζουν τον τρόπο που βλέπουμε την τέχνη, και υπάρχουν δημιουργοί που αλλάζουν τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Η Μαρζάν Σατραπί (Marjane Satrapi) ανήκει και στις δύο κατηγορίες. Γεννημένη στο Ιράν, μεγαλωμένη στην Ευρώπη και αναγνωρισμένη παγκοσμίως, η Σατραπί κατάφερε να μετατρέψει το προσωπικό της τραύμα, την προσφυγιά και την πολιτική αναταραχή της πατρίδας της σε ένα παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης και ενσυναίσθησης.

Μέσα από τα ασπρόμαυρα καρέ της, το αιχμηρό της χιούμορ και την ασυμβίβαστη ειλικρίνειά της, έδωσε πρόσωπο και φωνή σε μια ολόκληρη γενιά Ιρανών που εγκλωβίστηκαν ανάμεσα στην τυραννία και τη Δύση.

Τα πρώτα χρόνια: μια παιδική ηλικία στη σκιά της επανάστασης

Η Μαρζάν Σατραπί γεννήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1969 στο Ραστ του Ιράν και μεγάλωσε στην Τεχεράνη. Μεγαλώνοντας σε μια εύπορη, προοδευτική και μαρξιστικών ιδεών οικογένεια, η μικρή Μαρζάν είχε μια παιδική ηλικία γεμάτη βιβλία, συζητήσεις για την πολιτική και όνειρα. Η οικογένειά της είχε μάλιστα ρίζες στην αριστοκρατία της δυναστείας των Κατζάρ, κάτι που έδινε στους γονείς της μια βαθιά ιστορική συνείδηση.

Η ζωή της όμως ανατράπηκε βίαια το 1979 με την Ισλαμική Επανάσταση. Ενώ η  πτώση του Σάχη αρχικά γιορτάστηκε ως νίκη της δημοκρατίας, η άνοδος του Χομεϊνί, γρήγορα σήμανε την μετάβαση σε ένα θεοκρατικό, καταπιεστικό καθεστώς. Ακολούθησε ο καταστροφικός πόλεμος Ιράν-Ιράκ (1980–1988). Η Σατραπί είδε τους θείους και τους φίλους της οικογένειάς της να φυλακίζονται και να εκτελούνται, τα σχολεία να διαχωρίζονται ανάλογα με το φύλο και τη χιτζάμπ να γίνεται υποχρεωτική. Η επαναστατική της φύση, ωστόσο, δεν μπορούσε να κατασταλεί. Αγόραζε παράνομα κασέτες των Iron Maiden, ντυνόταν  πάνκ και αμφισβητούσε ανοιχτά τους καθηγητές της. Φοβούμενοι για τη ζωή της, οι γονείς της πήραν τη δυσκολότερη απόφαση: το 1984, σε ηλικία μόλις 14 ετών, την έστειλαν μόνη της στη Βιέννη για να σπουδάσει.

"Persepolis": το αριστούργημα που άλλαξε τα graphic novels

Μετά από μια πολυτάραχη εφηβεία στην Αυστρία, όπου ήρθε αντιμέτωπη με τη μοναξιά, τον ρατσισμό και την κατάθλιψη, η Σατραπί επέστρεψε για λίγο στο Ιράν, σπούδασε Καλές Τέχνες, παντρεύτηκε, χώρισε και τελικά εγκατέλειψε οριστικά τη χώρα της το 1994 με προορισμό τη Γαλλία.

Στο Παρίσι, η συνάντησή της με τον σπουδαίο κομίστα David B. και την καλλιτεχνική κολεκτίβα L' Association ήταν καταλυτική. Της πρότειναν να πει την ιστορία της μέσω των κόμικς. Το αποτέλεσμα ήταν το Persepolis (κυκλοφόρησε σε 4 τόμους μεταξύ 2000-2003).

«Το "Persepolis" δεν είναι απλώς μια αυτοβιογραφία. Είναι μια προσπάθεια να δείξω ότι το Ιράν δεν είναι μόνο μια χώρα φανατικών, τρομοκρατών και "αξόνων του κακού", αλλά ένας τόπος με ανθρώπους που αγαπούν, υποφέρουν, γελούν και πεθαίνουν για την ελευθερία.» είπε η ίδια.

Το βιβλίο έγινε παγκόσμιο best seller, μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες και διδάσκεται μέχρι σήμερα σε σχολεία και πανεπιστήμια παγκοσμίως ως ένα μάθημα σύγχρονης ιστορίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η μετάβαση στον κινηματογράφο: από τα καρέ στα... καρέ

Η Σατραπί δεν περιορίστηκε στο χαρτί. Το 2007, σε συνεργασία με τον Vincent Paronnaud, μετέφερε το Persepolis στον κινηματογράφο ως ταινία κινουμένων σχεδίων.

Η ταινία ήταν ένας θρίαμβος. Απέσπασε το Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών και προτάθηκε για Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας Κινουμένων Σχεδίων το 2008. Η επιτυχία της ταινίας εδραίωσε τη Σατραπί ως μια πολυσχιδή σκηνοθέτιδα.

Έκτοτε, η κινηματογραφική της καριέρα εξελίχθηκε με live-action ταινίες:

• Κοτόπουλο με Δαμάσκηνα (Chicken with Plums, 2011): Μια ποιητική, μελαγχολική ιστορία για έναν Ιρανό μουσικό, βασισμένη επίσης σε δικό της graphic novel.

• The Voices (2014): Μια μαύρη κωμωδία τρόμου με πρωταγωνιστή τον Ryan Reynolds, που απέδειξε την ικανότητά της να διαχειρίζεται διαφορετικά κινηματογραφικά είδη.

• Radioactive (2019): Μια βιογραφική ταινία για τη ζωή της Μαρίας Κιουρί, που εστιάζει στο πάθος της επιστήμης και το κόστος της ιδιοφυΐας.

"Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία": η διαρκής πολιτική της παρέμβαση

Η Σατραπί δεν έπαψε ποτέ να είναι ακτιβίστρια. Μετά τον θάνατο της Mahsa Amini το 2022 και το ξέσπασμα του κινήματος "Woman, Life, Freedom" (Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία) στο Ιράν, ηγήθηκε μιας συλλογικής προσπάθειας.

Συντόνισε τη δημιουργία του συλλογικού graphic novel Woman, Life, Freedom (2023), συγκεντρώνοντας Ιρανούς και διεθνείς σκιτσογράφους, ιστορικούς και ακτιβιστές για να καταγράψουν την εξέγερση. Για τη Σατραπί, η τέχνη είναι το απόλυτο όπλο ενάντια στη λήθη.

Η κληρονομιά και το μήνυμά της

Η Μαρζάν Σατραπί σύμφωνα με την ανακοίνωση του περιβάλλοντός της, έφυγε στις 4 Ιουνίου, λίγο περισσότερο από ένα χρόνο μετά το θάνατο του συζύγου της Ματτίας Ριπά.

Με την αιχμηρή της γλώσσα, το τσιγάρο μόνιμα στο χέρι και το ειλικρινές, βαθύ της βλέμμα, η Μαρζάν Σατραπί θα παραμένει μια από τις πιο επιδραστικές φωνές των δημιουργικών art-comics και του σύγχρονου ουμανισμού. Μας έμαθε ότι ακόμα και στις πιο σκοτεινές περιόδους της ιστορίας, το να μπορείς να γελάς και να σχεδιάζεις είναι μια πράξη καθαρής, επαναστατικής ελευθερίας.