Δαίμονες και προφήτες: το Κακό στην οθόνη

Δαίμονες και προφήτες: το Κακό στην οθόνη

Στο πλαίσιο του όλο και πιο περιπεπλεγμένου σκανδάλου Epstein αλλά και της δημόσιας έκθεσης των φακέλων του διαβόητου χρηματιστή, ξετυλίγεται ένα από τα πιο δαιδαλώδη, στα όρια του παραλόγου, γαϊτανάκι, με τα συμβατικά media να δίνουν την κατευθυντήρια γραμμή και τα social media να αναπαράγουν την ηδονιστική ανατριχίλα των σκοτεινότερων πτυχών της ανθρώπινης ασυδοσίας που προκαλεί το χρήμα και η εξουσία, με τα reptiles, τους illuminati, και την παγκόσμια elite να έχουν την απόλυτη… «τιμητική» τους και το κυνήγι μαγισσών να ανοιγοκλείνει, βάζοντας στο στόχαστρο ονόματα υψηλά ιστάμενων στην πολιτική και το θέαμα, προκαλώντας σεισμούς που αποδεικνύουν πως όπως και να ‘χει, σίγουρα δεν υπάρχει καπνός χωρίς φωτιά. Στον αντίποδα, βέβαια, των «κακών», κατηγορία στην οποία εντάσσεται αυτόματα οποιοσδήποτε του οποίου το όνομα απαντάται στους φακέλους ή υποτίθεται πως αναφέρεται βάσει ενός viral tiktok account, το φιλοθεάμον κοινό έχει βαλθεί να ανακηρύξει και τους αγίους του. Έτσι, ονόματα πολιτικών «μπαινοβγαίνουν» στους κύκλους του Epstein, ανάλογα με τα πολιτικά πιστεύω του εκάστοτε youtuber και, φυσικά, «απέναντι» στους σατανικούς αστέρες, υπάρχουν και οι ήρωες, πρόσωπα που προσπάθησαν να αποκαλύψουν την αλήθεια και λοιδορήθηκαν, εξοστρακίστηκαν ή και δολοφονήθηκαν. Στην τελευταία κατηγορία έχει καταταχθεί και ο Κιούμπρικ, μια που, σύμφωνα με την κοινότητα των social media, δολοφονήθηκε αμέσως μετά το Eyes Wide Shut. Οι θεωρίες συνομωσίας γύρω από την ταινία αποτελούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς οι κοινότητες των social media μετατρέπουν τη μυθοπλασία σε «τεκμήριο». Στα ψηφιακά φόρουμ και τα social media, η ταινία του Κιούμπρικ δεν αντιμετωπίζεται ως ένα καλλιτεχνικό έργο για τη συζυγική πίστη και την ταξική παρακμή, αλλά ως μία κρυπτογραφημένη προειδοποίηση (whistleblowing) από έναν σκηνοθέτη «που ήξερε πολλά». Η εικόνα εδώ αποκτά μια ιδιότυπη δύναμη: επειδή η αναπαράσταση της ελίτ και των μυστικών τελετών είναι τόσο λεπτομερής και υποβλητική, οι χρήστες την εκλαμβάνουν ως καταγραφή πραγματικών γεγονότων, θεωρώντας ότι ο κινηματογράφος λειτουργεί ως «μακρύ χέρι» της αλήθειας που δεν μπορεί να ειπωθεί διαφορετικά.

Αυτή η τάση βασίζεται στη λογική ότι η οπτική ομοιότητα συνεπάγεται ταύτιση με την πραγματικότητα. Όταν οι χρήστες εντοπίζουν παρόμοια αισθητικά μοτίβα σε διαφορετικές ταινίες ή video clip, τείνουν να την ενοποιούν σε μία ενιαία αλήθεια, αγνοώντας την καλλιτεχνική πρόθεση της ποπ κουλτούρας. Η μυθοπλασία παύει να είναι επινόηση και μετατρέπεται σε πειστήριο. Αν κάτι αναπαρίσταται με τον ίδιο τρόπο σε δύο διαφορετικά μέσα, στα μάτια μερίδας του κοινού γίνεται απόδειξη μιας κρυφής πραγματικότητας. Έτσι οι εξωγήινοι είναι ανθρωπόμορφα όντα με ισχνά σώματα και μεγάλα μάτια, οι σατανιστικές τελετές χρησιμοποιούν μάσκες, κάσκες και ψαλμούς κ.λπ. Η δύναμη της εικόνας υπερβαίνει το σενάριο και γίνεται ακλόνητο επιχείρημα για το τι συμβαίνει πίσω από τις κλειστές πόρτες της εξουσίας. Ας ρίξουμε όμως μια ματιά σε κομβικές απεικονίσεις του πρίγκηπα του σκότους και των ακολούθων του στις οθόνες μας.

 

Ο πρίγκιπας του σκότους στην οθόνη: η εξέλιξη της σατανικής λατρείας στον κινηματογράφο

Η γοητεία του απαγορευμένου

Από την εποχή του βωβού κινηματογράφου μέχρι τα σύγχρονα "folk horror" αριστουργήματα, η παρουσία του Σατανά και των λατρειών του (cults) αποτελεί έναν από τους πιο σταθερούς πυλώνες του κινηματογραφικού τρόμου. Η σατανική λατρεία στο σινεμά δεν αφορά μόνο τον φόβο για το μεταφυσικό, αλλά λειτουργεί ως καθρέφτης των κοινωνικών ανησυχιών κάθε εποχής: την απώλεια της πίστης, τον φόβο για την υπονόμευση του θεσμού της οικογένειας και την αντίδραση στον θρησκευτικό συντηρητισμό.

Οι πρώτες σκιές: Häxan και ο εξπρεσιονισμός

^{Häxan, 1922}

Η κινηματογραφική απεικόνιση του Σατανισμού ξεκινά ουσιαστικά το 1922 με το "Häxan" του Benjamin Christensen. Ένα υβρίδιο ντοκιμαντέρ και μυθοπλασίας, η ταινία εξερευνά τη μαγεία και τη δαιμονολατρία μέσω μιας μεσαιωνικής οπτικής. Ο Σατανάς εδώ είναι μια γκροτέσκα φιγούρα, μια ενσάρκωση των ζωωδών ενστίκτων. Η ταινία συνέδεσε για πρώτη φορά τη "σατανική υστερία" με την ψυχική ασθένεια, θέτοντας τις βάσεις για μια πιο ψυχολογική ανάγνωση του κακού.

Η χρυσή εποχή του "Satanic Panic" (1960s - 1970s)

Αυτή είναι η περίοδος που η σατανική λατρεία μετακομίζει από τα κάστρα στα σύγχρονα διαμερίσματα των πόλεων, πιθανά με το ισχυρότερο τρίπτυχο όλων των εποχών:

Το Μωρό της Ρόζμαρι (Rosemary's Baby, 1968) ): ο τρόμος στο διπλανό διαμέρισμα

^{Rosemary's Baby, 1968}

Ο Roman Polanski άλλαξε το παιχνίδι: απομάκρυνε τον Σατανισμό από τα γοτθικά κάστρα και τον μετέφερε στα σαλόνια της Νέας Υόρκης. Η λατρεία δεν αποτελείται από τέρατα, αλλά από τους ευγενικούς, ηλικιωμένους γείτονες της διπλανής πόρτας που προσφέρουν σοκολατένια μους. Αυτή η ανατροπή χτύπησε την καρδιά της αστικής ασφάλειας. Η Rosemary δεν παλεύει μόνο με μια λατρεία, αλλά με μια πατριαρχική συνωμοσία, όπου ο σύζυγός της «πουλά» το σώμα της για την καριέρα του. Η λατρεία εδώ είναι η απόλυτη εκμετάλλευση. Το κακό είναι γραφειοκρατικό, κοινωνικό και διεισδύει μέσω της εμπιστοσύνης. Βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο του Ira Levin, το έργο αντικατοπτρίζει τον θάνατο του Θεού ("God is Dead" κίνημα της εποχής).

Ο Εξορκιστής (The Exorcist, 1973): η επιστροφή του ιερού

^{The Exorcist, 1973}

Αν η Ρόζμαρι έφερε τον Διάβολο στην πόλη, ο William Friedkin έφερε την Καθολική Εκκλησία πίσω στο προσκήνιο. Η ταινία βασίστηκε σε πραγματικό περιστατικό εξορκισμού (St. Louis, 1949). Η «λατρεία» εδώ είναι αόρατη αλλά πανταχού παρούσα μέσω του δαίμονα Pazuzu. Ο Εξορκιστής κυκλοφόρησε σε μια εποχή που οι παραδοσιακές αξίες κατέρρεαν (Πόλεμος Βιετνάμ, Watergate) και έτσι λειτούργησε ως μια βίαιη υπενθύμιση ότι το Κακό υπάρχει και απαιτεί πίστη για να νικηθεί. Αν και εστιάζει στην κατάληψη, θεμελίωσε την οπτική γλώσσα της πάλης με το απόλυτο κακό, προκαλώντας μαζική υστερία στο κοινό.

Η Προφητεία (The Omen, 1976): ο Αντίχριστος στην πολιτική

^{The Omen, 1976}

Εδώ η σατανική λατρεία αποκτά γεωπολιτικές διαστάσεις. Ο μικρός Damien δεν είναι απλώς ένα παιδί, αλλά το όργανο μιας παγκόσμιας ελίτ που επιδιώκει την παγκόσμια κυριαρχία. Η χρήση βιβλικών προφητειών (Αποκάλυψη) έδωσε στην ταινία μια αύρα αυθεντικότητας που τρόμαξε το κοινό, συνδέοντας τον Σατανισμό με την υψηλή κοινωνία και τη διπλωματία, καθώς σε αυτή την περίπτωση η λατρεία είναι μια παγκόσμια συνωμοσία υψηλόβαθμων αξιωματούχων που προετοιμάζουν την έλευση του Αντιχρίστου, συνδέοντας τον Σατανισμό με την πολιτική εξουσία.

Folk horror: η λατρεία της υπαίθρου

Την ίδια περίοδο στη Μεγάλη Βρετανία, γεννιέται το "Folk Horror". Η ταινία-σταθμός είναι το "The Wicker Man" (1973). Η σύγκρουση του Χριστιανισμού με τον παγανισμό είναι η πύλη του κακού. Η «λατρεία» εδώ δεν αυτοπροσδιορίζεται απαραίτητα ως σατανική, αλλά στα μάτια του θεατή (και του πρωταγωνιστή) αντιπροσωπεύει το απόλυτο θρησκευτικό χάος. Εξίσου ενδεικτική του είδους και το The Blood on Satan's Claw (1971).

^{The Wicker Man, 1973}

Η σύγχρονη αναβίωση (2010 - Σήμερα)

Μετά από μια κάμψη τη δεκαετία του '90 (με εξαιρέσεις όπως το The Ninth Gate, και πάλι του Πολάνσκι, που με την ιστορία του Μάνσον και τη φυγή από τις ΗΠΑ, καταχωρήθηκε απολύτως  ως κινηματογραφικός… σατανολόγος), ο σατανισμός επέστρεψε με μια πιο καλλιτεχνική και "βαριά" αισθητική (Elevated Horror).

^{Hereditary (2018)}

Στο Hereditary (2018), ο Ari Aster χρησιμοποιεί τη λατρεία του δαίμονα Paimon ως μεταφορά για το κληρονομικό τραύμα. Η λεπτομέρεια στην απεικόνιση των συμβόλων και των τελετουργικών είναι ανατριχιαστική. Με το The Witch (2015) ο  Robert Eggers επιστρέφει στις ρίζες. Ο Σατανάς (Black Phillip) προσφέρει «ελευθερία» σε μια καταπιεσμένη γυναίκα, δίνοντας μια φεμινιστική χροιά στη λατρεία.

^{The Witch (2015)}

5. Βιβλιογραφία και πηγές μελέτης

Για την πλήρη κατανόηση του θέματος, προτείνονται τα εξής έργα:

1. LaVey, Anton: The Satanic Bible (Για τη σύγκριση της κινηματογραφικής φαντασίας με τον πραγματικό σύγχρονο σατανισμό).
2. Coyne, Diane: The Satanic Panic: Pop Culture's Paranoia.
3. Frye, Brian: The Aesthetics of Evil in Cinema.
4. Baddeley, Gavin: Lucifer Rising: Sin, Devil Worship and Rock '

 

Satanic exploitation: η σάρκα και το αίμα (70s - 80s)

Παράλληλα με τα μεγάλα studio, ο ευρωπαϊκός και ο ανεξάρτητος κινηματογράφος εξερευνούσαν πιο ακραίες πτυχές.

Το κίνημα του "Nunsploitation"

Ταινίες όπως το "Alucarda" (1977) από το Μεξικό ή το "The Devils" (1971) του Ken Russell, χρησιμοποίησαν τη σατανική λατρεία για να ασκήσουν δριμεία κριτική στη θρησκευτική καταπίεση. Εδώ, ο Σατανισμός συχνά παρουσιάζεται ως μια βίαιη απελευθέρωση των καταπιεσμένων σεξουαλικών ορμών μέσα στα μοναστήρια.

Οι βρετανικές παραγωγές της Hammer

Ταινίες όπως το "The Devil Rides Out" (1968) πρόσφεραν μια πιο περιπετειώδη ματιά. Ο Christopher Lee, σε έναν σπάνιο ρόλο «καλού», αντιμετωπίζει μια σατανική σέκτα. Η ταινία είναι σημαντική γιατί χρησιμοποιεί αυθεντικά (για την εποχή) αποκρυφιστικά σύμβολα, επηρεασμένη από τα γραπτά του Dennis Wheatley.

Ψυχαναλυτική προσέγγιση: γιατί μας γοητεύει η λατρεία;

Σύμφωνα με τη φροϋδική και γιουνγκιανή ανάλυση, η σατανική λατρεία στο σινεμά λειτουργεί σε τρία επίπεδα:

1. Η σκιά (The Shadow): Ο Σατανιστής στην οθόνη ενσαρκώνει όλα όσα η κοινωνία μας αναγκάζει να απωθήσουμε: την αχαλίνωτη λίμπιντο, την επιθυμία για απόλυτη δύναμη και την απόρριψη του θανάτου.
2. Η κατάλυση της πατρικής φιγούρας: Η εξέγερση ενάντια στον Θεό (τον απόλυτο Πατέρα) είναι μια κλασική οιδιπόδεια σύγκρουση. Οι ταινίες σατανισμού επιτρέπουν στον θεατή να βιώσει αυτή την εξέγερση από την ασφάλεια του καθίσματός του.
3. Το συλλογικό ασυνείδητο: Τα σύμβολα (πεντάλφα, τράγοι, αναποδογυρισμένοι σταυροί) δρουν ως αρχέτυπα που ξυπνούν έναν αρχέγονο φόβο για το άγνωστο και το χάος.

Η "σατανική υστερία" (Satanic Panic) και το σινεμά των 80s

Στη δεκαετία του '80, η μυθοπλασία άρχισε να επηρεάζει την πραγματικότητα. Οι φήμες για πραγματικές σατανικές τελετές στις ΗΠΑ οδήγησαν σε ταινίες που αντικατόπτριζαν αυτόν τον πανικό.

• The Believers (1987): Συνδέει τις τελετουργίες με τον σύγχρονο επιχειρηματικό κόσμο.
• Angel Heart (1987): Ένα νεο-νουάρ αριστούργημα όπου η αναζήτηση της ταυτότητας καταλήγει σε μια σατανική συμφωνία. Εδώ ο Διάβολος (Robert De Niro) είναι ένας κομψός τζέντλεμαν, προαναγγέλλοντας τον Al Pacino στο The Devil's advocate.

^{Angel Heart (1987)}

Ολοκληρώνουμε αυτό το εκτενές αφιέρωμα, εξετάζοντας τη σύνδεση της σατανικής λατρείας με την ποπ κουλτούρα των 80s, την παγκόσμια κινηματογραφική ματιά και καταλήγοντας σε ένα συμπερασματικό κλείσιμο για τη φύση του Κακού στον 21ο αιώνα.

Heavy metal, εφηβεία και η σατανική υστερία των 80s

Στη δεκαετία του '80, η κινηματογραφική απεικόνιση της σατανικής λατρείας μετατοπίστηκε από τους ενήλικες συνωμότες στους επαναστατημένους εφήβους. Η σύνδεση της Heavy Metal μουσικής με τον αποκρυφισμό δημιούργησε ένα νέο υπο-είδος τρόμου.

Το μοτίβο του "Backmasking" και η τελετουργία μέσω του ήχου

Ταινίες όπως το "Trick or Treat" (1986) και το "The Gate" (1987) παρουσίαζαν τον Σατανισμό ως μια δύναμη που καλείται μέσα από ήχο. Αυτές οι ταινίες αντανακλούσαν τον πραγματικό φόβο των Αμερικανών γονέων για τη "διαφθορά" της νεολαίας. Η λατρεία εδώ δεν είναι μια οργανωμένη θρησκεία, αλλά μια πράξη εφηβικής ύβρεως που ανοίγει πύλες στην κόλαση. Στο Black Roses (1988), μια cult ταινία όπου μια rock μπάντα μεταμορφώνει τους εφήβους μιας πόλης σε δαίμονες, υπογραμμίζεται ο φόβος για την απώλεια του ελέγχου της νέας γενιάς.

^{Black Roses (1988)}

Prince of Darkness (1987): ο Σατανάς ως επιστήμη

Ο John Carpenter προσέφερε μια μοναδική οπτική: ο Σατανάς δεν είναι πνεύμα, αλλά ένα αρχαίο υγρό σωματίδιο, ένας "Αντι-Θεός" από τον κόσμο της κβαντικής φυσικής. Εδώ η λατρεία τελείται από άστεγους που ελέγχονται τηλεπαθητικά, συνδυάζοντας τον τρόμο με την επιστημονική φαντασία.

^{Prince of Darkness (1987)}

Η σατανική λατρεία στον παγκόσμιο κινηματογράφο

Ο τρόμος δεν είναι μόνο δυτικό προνόμιο. Άλλοι πολιτισμοί ενσωμάτωσαν τις δικές τους παραδόσεις περί δαιμονολατρίας, δημιουργώντας μερικά από τα πιο ανησυχητικά έργα των τελευταίων ετών.

The Wailing (Gokseong, 2016) - Νότια Κορέα

^{The Wailing (2016)}

Ίσως η σημαντικότερη ταινία σατανικής λατρείας του 21ου αιώνα. Ένα χωριό μαστίζεται από μια μυστηριώδη ασθένεια και φόνους. Η σύγκρουση μεταξύ του κορεατικού σαμανισμού και μιας ξένης, «σατανικής» οντότητας (ενσαρκωμένης από έναν Ιάπωνα) δημιουργεί ένα κλίμα απόλυτης παράνοιας. Η ταινία εξερευνά την αδυναμία του ανθρώπου να διακρίνει το καλό από το κακό, καταλήγοντας σε μια σκηνή τελετουργικού «διπλού εξορκισμού» που αποτελεί σεμινάριο σκηνοθεσίας.

Incantation (2022) - Ταϊβάν

^{Incantation (2022)}

Μια σύγχρονη «found footage» προσέγγιση σε μια αρχαία, απαγορευμένη λατρεία. Η ταινία χρησιμοποιεί τη συμμετοχή του θεατή (ζητώντας του να απομνημονεύσει ένα σύμβολο και μια προσευχή), θολώνοντας τα όρια μεταξύ οθόνης και πραγματικότητας, θυμίζοντας ότι η λατρεία «τρέφεται» από την προσοχή μας.

Από τον "Διάβολο-Πρόσωπο" στον "Διάβολο-Ιδέα"

Κλείνοντας αυτή την εκτενή ανατομία, παρατηρούμε μια σαφή εξέλιξη. Στον κλασικό κινηματογράφο, ο Σατανάς ήταν μια εξωτερική απειλή, μια φιγούρα με κέρατα ή ένας ηλικιωμένος συνωμότης. Στον σύγχρονο κινηματογράφο, η σατανική λατρεία είναι εσωτερική.

• Το Κακό ως τραύμα: Στις ταινίες των Aster και Eggers, η λατρεία πετυχαίνει γιατί βρίσκει "ρωγμές" στην ανθρώπινη ψυχή (πένθος, απομόνωση, καταπίεση).
• Η απουσία λύτρωσης: Σε αντίθεση με τις ταινίες του '70 όπου ο ιερέας συχνά θυσιαζόταν για να νικήσει το κακό, στον σύγχρονο κινηματογράφο το κακό συχνά θριαμβεύει, υποδηλώνοντας μια απαισιόδοξη ματιά για την κατάσταση του κόσμου.

Η σατανική λατρεία στο σινεμά θα παραμείνει ένα ισχυρό εργαλείο, όσο ο άνθρωπος συνεχίζει να φοβάται το σκοτάδι που κρύβεται πίσω από την κοινωνική μάσκα της ευπρέπειας.

 Βιβλιογραφία 

1. Twitchell, James B.: Dreadful Pleasures: An Anatomy of Modern Horror.
2. Muccise, Massimo: Satanism and Witchcraft in Popular Cinema.
3. Zinoman, Jason: Shock Value: How a Few Eccentric Outsiders Gave Us Nightmares.

Χρονολόγιο-Σταθμοί

1922, Häxan: Μεσαιωνική μαγεία

1968, Rosemary’s baby: Αστικός σατανισμός

1973, The Wicker Man: Παγανιστική λατρεία

1987, Angel Heart: Η ταυτότητα του Διαβόλου

2015, The Witch: Απομόνωση και φανατισμός

2018, Hereditary: Οικογενειακό πεπρωμένο