Σκιές στον Σεπτέμβρη: ιστορικές πολιτικές δολοφονίες και οι βαθιές κοινωνικοπολιτικές ρωγμές που προκάλεσαν
Ο Σεπτέμβριος φέρει μια βαριά και παράδοξη φόρτιση στην ελληνική ιστορία. Πέρα από την τυπική του ταυτότητα ως μήνας νέων θεσμικών και εκπαιδευτικών κύκλων, έχει σημαδευτεί από βίαια γεγονότα που λειτούργησαν ως καταλύτες, αποκαλύπτοντας τα βαθύτερα ρήγματα, τις κοινωνικές εντάσεις και τις γεωπολιτικές εξαρτήσεις της εκάστοτε εποχής.
Η εξέταση των τριών εμβληματικών δολοφονιών του Σεπτεμβρίου (του Ιωάννη Καποδίστρια, του Παύλου Μπακογιάννη και του Παύλου Φύσσα) απαιτεί την ανάλυση του ευρύτερου πλαισίου τους: των κοινωνικών συνθηκών, των οικονομικών πιέσεων και των ιδεολογικών συγκρούσεων που όπλισαν τα χέρια των δραστών.
Καταρχάς, όμως, ας ρίξουμε μια ματιά στα χαρακτηριστικά εκείνα που καθιστούν μια δολοφονία πολιτική. Στη βιβλιογραφία ως πολιτική δολοφονία ορίζεται η σκόπιμη και προμελετημένη θανάτωση ενός (ενίοτε εξέχοντος) προσώπου —όπως αρχηγών κρατών, πολιτικών, διπλωματών ή ακτιβιστών— από κυβερνητικούς παράγοντες, επαναστατικές οργανώσεις ή μεμονωμένα άτομα, με βασικό κίνητρο την πρόκληση πολιτικής αλλαγής, την αποσταθεροποίηση ενός καθεστώτος ή την αποτροπή συγκεκριμένων πολιτικών αποφάσεων. Σύμφωνα με τη σύγχρονη βιβλιογραφία (ενδεικτικά, The Causes and Impact of Political Assassinations, CTC West Point), το φαινόμενο διακρίνεται από κοινούς εγκληματικούς φόνους χάρη στην ιδεολογική ή θεσμική στόχευση του θύματος, το οποίο εκπροσωπεί μια κρατική εξουσία ή έναν οργανωμένο πολιτικό σχηματισμό.
Η ιστορία των πολιτικών δολοφονιών βαδίζει παράλληλα με την εξέλιξη της οργανωμένης ανθρώπινης κοινωνίας και της εξουσίας. Από την αρχαιότητα —όπως η δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα το 44 π.Χ. από Ρωμαίους συγκλητικούς που ήθελαν να αποτρέψουν την εγκαθίδρυση απολυταρχίας— έως τα μεσαιωνικά τάγματα των Ασσασίνων (Hashashin) και τη νεότερη εποχή, η μέθοδος χρησιμοποιήθηκε ως «εργαλείο» ανατροπής. Κομβικό ορόσημο στην παγκόσμια ιστορία υπήρξε η δολοφονία του αρχιδούκα Φραγκίσκου της Αυστρίας και της συζύγου του Σοφίας στο Σαράγιεβο το 1914, γεγονός που πυροδότησε την έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη σύγχρονη εποχή, η κρατικά οργανωμένη ή εγκεκριμένη δολοφονία (state-sponsored assassination) μελετάται διεξοδικά από ερευνητές όπως ο Luca Trenta στο έργο του The President's Kill List, ο οποίος αναλύει πώς κράτη (δημοκρατικά και αυταρχικά) χρησιμοποίησαν συστηματικά στοχευμένες εκτελέσεις κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και έκτοτε.
Στη βιβλιογραφία, η ανάλυση του φαινομένου επεκτείνεται και στις εσωτερικές πολιτικές κρίσεις κρατών. Στον ελληνικό χώρο, η μελέτη των πολιτικών δολοφονιών (όπως καταγράφεται σε ιστορικές μονογραφίες για τις περιόδους των εμφυλίων συγκρούσεων και της μετεμφυλιακής Ελλάδας) αποδεικνύει πώς η βία με πολιτικό πρόσημο λειτούργησε καταλυτικά στην όξυνση της πόλωσης και στην ανατροπή της κοινοβουλευτικής ομαλότητας. Όπως επισημαίνουν οι αναλυτές, οι συνέπειες μιας τέτοιας πράξης σπάνια περιορίζονται στην απώλεια ζωής του θύματος, καθώς συχνά επαναπροσδιορίζουν την πορεία ολόκληρων εθνών, προκαλώντας πολέμους, εσωτερικές αναταραχές ή θεσμικές αλλαγές.
Οι δολοφονίες του Σεπτέμβρη
Ιωάννης Καποδίστριας (27 Σεπτεμβρίου 1831): η σύγκρουση του νεωτερικού κράτους με το φεουδαρχικό παρελθόν
Η Ελλάδα βρισκόταν στα σπάργανα της μετεπαναστατικής της πορείας. Η κοινωνία ήταν βαθύτατα κατακερματισμένη σε τοπικιστικά συμφέροντα, με τους κοτζαμπάσηδες (πρόκριτους) και τους καπετάνιους να ελέγχουν την τοπική εξουσία, τη γη και τους φόρους.
Ο Καποδίστριας επιχείρησε να επιβάλει έναν εκσυγχρονιστικό συγκεντρωτισμό για να δημιουργήσει σύγχρονο, δυτικού τύπου κράτος. Συγκρούστηκε μετωπικά με τα παραδοσιακά προνόμια της τοπικής ολιγαρχίας και των νησιωτών (ιδίως της Ύδρας), οι οποίοι έβλεπαν την επιρροή και τα οικονομικά τους συμφέροντα να συρρικνώνονται.
Η δολοφονία του δεν ήταν απλώς μια ενδοελληνική βεντέτα (από την οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων), αλλά υποστηρίχθηκε έμμεσα ή άμεσα από ξένες δυνάμεις (Αγγλία και Γαλλία), οι οποίες διαφωνούσαν με τη φιλορωσική του στάση και την αλύγιστη διαπραγματευτική του γραμμή για τα σύνορα του νέου κράτους. Ο θάνατός του βύθισε τη χώρα σε εμφύλια αναρχία, αποδεικνύοντας ότι η ελληνική κοινωνία δεν ήταν έτοιμη —ή δεν της επετράπη— να μεταβεί ομαλά από τη φεουδαρχία σε ένα συγκεντρωτικό κράτος δικαίου.
Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια, του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας, το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831 έξω από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη (οι οποίοι βρήκαν άμεσο θάνατο από τα πυρά της βασιλικής φρουράς και του εξαγριωμένου πλήθους) έριξε τη νεοσύστατη ελληνική πολιτεία σε βαθύτατη κρίση. Το τραγικό αυτό γεγονός πυροδότησε έναν φαύλο κύκλο βίας, αιματηρών εμφύλιων συγκρούσεων και τοπικών αυτονομιών, καθώς τα αντιφρονούντα πολιτικά και οικογενειακά δίκτυα (όπως οι Μανιάτες και οι κοτζαμπάσηδες) συγκρούστηκαν βίαια για τον έλεγχο της εξουσίας, ενώ οι τοπικές κυβερνήσεις αδυνατούσαν να επιβάλουν την τάξη. Η χώρα κινδύνεψε άμεσα με ολική διάλυση και διχοτόμηση, καθιστώντας αδύνατη τη στοιχειώδη λειτουργία κρατικού μηχανισμού. Αυτό το κλίμα χάους οδήγησε τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) να παρέμβουν αποφασιστικά, επιβάλλοντας τη μοναρχία ως λύση για την επιβίωση του ελληνικού κράτους. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1833, έφτασε στο Ναύπλιο ο νεαρός Βαυαρός πρίγκιπας Όθωνας ως ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας, σηματοδοτώντας το τέλος της επαναστατικής περιόδου και την αρχή μιας νέας, συγκεντρωτικής μοναρχικής διακυβέρνησης.
Παύλος Μπακογιάννης (26 Σεπτεμβρίου 1989): η τρομοκρατία απέναντι στην υπέρβαση του εμφυλιοπολεμικού διπολισμού
Η Ελλάδα του 1989 βρισκόταν σε μια πρωτοφανή θεσμική και πολιτική κρίση. Ήταν η εποχή του τεράστιου πολιτικού σκανδάλου Κοσκωτά, της πτώσης του ΠΑΣΟΚ, της παραπομπής του Ανδρέα Παπανδρέου σε ειδικό δικαστήριο και των δύο διαδοχικών εκλογικών αναμετρήσεων που οδήγησαν στα πρωτοφανή κυβερνητικά σχήματα συνεργασίας (Τζαννετάκη και αργότερα Οικουμενική Ζολώτα). Η κοινωνία ήταν πολωμένη γύρω από το δίπολο "Αλλαγή vs. Κάθαρση".
Ο Παύλος Μπακογιάννης, ως πολιτικός και δημοσιογράφος, υπήρξε ο βασικός αρχιτέκτονας της «εθνικής συμφιλίωσης». Ήταν ο άνθρωπος που πίστευε ακράδαντα ότι η χώρα έπρεπε να κλείσει οριστικά τους λογαριασμούς με τον Εμφύλιο και τις μετεμφυλιοπολεμικές διακρίσεις (όπως η άρση των συνεπειών του Εμφυλίου και η επίσημη αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης).
Η οργάνωση «17 Νοέμβρη» έβλεπε σε αυτή την προσπάθεια συναίνεσης και υπέρβασης των παραδοσιακών κομματικών φραγμών μια απειλή για τη δική της επαναστατική αφήγηση. Ο Μπακογιάννης δολοφονήθηκε επειδή ακριβώς ενσάρκωνε τη γέφυρα συνεννόησης μεταξύ της Δεξιάς και της Αριστεράς, αποδεικνύοντας ότι η ένοπλη βία λειτουργούσε τιμωρητικά απέναντι σε κάθε απόλυτα μετριοπαθή πολιτική πρωτοβουλία που απειλούσε να εκτονώσει την κοινωνική πόλωση.
Ο Παύλος Μπακογιάννης δολοφονήθηκε το πρωί της 26ης Σεπτεμβρίου 1989 στην είσοδο της πολυκατοικίας όπου στεγάζονταν τα γραφεία του, στην οδό Ομήρου στο κέντρο της Αθήνας, από μέλη της τρομοκρατικής οργάνωσης «17 Νοέμβρη». Καθώς εισερχόταν στο κτήριο, δέχθηκε τα πυρά από τα 45άρια πιστόλια των δραστών (με βασικό εκτελεστή τον, αργότερα, κατάδικο Δημήτρη Κουφοντίνα), που τον τραυμάτισαν θανάσιμα, σε ηλικία 54 ετών. Η εν ψυχρώ εκτέλεση του βουλευτή και στελέχους της Νέας Δημοκρατίας —μιας εξέχουσας πολιτικής προσωπικότητας που εργαζόταν συστηματικά υπέρ της εθνικής συμφιλίωσης— προκάλεσε πανελλήνιο σοκ και βαθιά πολιτική κρίση. Στην κηδεία του, που ακολούθησε στο Καρπενήσι μέσα σε κλίμα οδύνης, χιλιάδες πολίτες και η πολιτική ηγεσία της χώρας υπερέβησαν τα κομματικά όρια, αποκηρύσσοντας τη βία και απαιτώντας την προάσπιση της δημοκρατικής ομαλότητας. Χρόνια αργότερα, το 2003, μετά την εξάρθρωση της οργάνωσης, οι βασικοί υπεύθυνοι της δολοφονίας (μεταξύ των οποίων οι Δ. Κουφοντίνας, Αλ. Γιωτόπουλος και Ηρ. Κωστάρης) καταδικάστηκαν σε ισόβια κάθειρξη από το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων.
Παύλος Φύσσας/ Killah P (17 Σεπτεμβρίου 2013): η οικονομική κρίση, η άνοδος του φασισμού και η κρατική συνενοχή
Η Ελλάδα βρισκόταν στην καρδιά της πιο βαθιάς μεταπολεμικής οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, υπό το καθεστώς των μνημονίων. Τα ποσοστά ανεργίας εκτοξεύθηκαν, η φτωχοποίηση διευρύνθηκε σε περισσότερα κοινωνικά στρώματα και οι θεσμοί απαξιώθηκαν στη συνείδηση των πολιτών. Μέσα σε αυτό το κενό, η νεοναζιστική οργάνωση «Χρυσή Αυγή» είχε καταφέρει να διεισδύσει στα λαϊκά στρώματα, εκμεταλλευόμενη την οργή, την κοινωνική δυσαρέσκεια και τα ζητήματα της μετανάστευσης, αποκτώντας κοινοβουλευτική νομιμοποίηση.
Η δολοφονία του Φύσσα δεν ήταν μια τυχαία συμπλοκή μεταξύ "οπαδών", αλλά η κορύφωση μιας δομικής στρατηγικής συστηματικής βίας, τρομοκράτησης και εξόντωσης κάθε αντιφασιστικής και προοδευτικής φωνής από τάγματα εφόδου.
Ο Παύλος Φύσσας δολοφονήθηκε αργά το βράδυ της 17ης Σεπτεμβρίου 2013 στο Κερατσίνι, όταν δέχθηκε θανατηφόρα μαχαιριά στην καρδιά από τον Γιώργο Ρουπακιά, μέλος της Χρυσής Αυγής, μετά από οργανωμένη επίθεση «τάγματος εφόδου» εναντίον του ίδιου και της παρέας του. Η άμεση αντίδραση των παρευρισκομένων και η κινητοποίηση της αστυνομίας οδήγησαν στη σύλληψη του Ρουπακιά επί τόπου, ενώ επέβαινε στο αυτοκίνητό του αμέσως μετά το έγκλημα. Η δολοφονία αυτή λειτούργησε ως καταλύτης, καθώς τα στοιχεία που αποκαλύφθηκαν ανάγκασαν την Πολιτεία να ασκήσει ποινικές διώξεις κατά της ηγεσίας και των μελών της Χρυσής Αυγής για σύσταση και ένταξη σε εγκληματική οργάνωση. Στη μακρά δικαστική διαδρομή που ακολούθησε, τόσο το πρωτοδικείο (2020) όσο και το Εφετείο έκριναν τον Ρουπακιά ένοχο για ανθρωποκτονία από πρόθεση και του επέβαλαν ποινή ισόβιας κάθειρξης, ενώ παράλληλα η ίδια η Χρυσή Αυγή καταδικάστηκε αμετάκλητα ως εγκληματική οργάνωση και τα ηγετικά της στελέχη οδηγήθηκαν στη φυλακή.
Η ελληνική δικαιοσύνη, μέσα από τις ιστορικές αυτές αποφάσεις της (πρωτοδίκως το 2020 και επιβεβαιωμένα σε δεύτερο βαθμό), δεν αντιμετώπισε τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα ως μια συνηθισμένη πράξη βίας ή ως ένα τυχαίο «καφενειακό» επεισόδιο, αλλά ως στοχευμένο έγκλημα μιας ναζιστικής εγκληματικής οργάνωσης. Το δικαστήριο έκρινε ότι η επίθεση στο Κερατσίνι το Σεπτέμβριο του 2013 δεν έγινε από έναν μεμονωμένο δράστη (τον Γιώργο Ρουπακιά), αλλά εκτελέστηκε οργανωμένα από «τάγμα εφόδου» της Χρυσής Αυγής, ακολουθώντας την αυστηρή στρατιωτική ιεραρχία και την ιδεολογική καθοδήγηση της ηγεσίας της. Συνδέοντας άμεσα τη δολοφονία με τη συνολικότερη πολιτική και εγκληματική δράση του μορφώματος, η Δικαιοσύνη χαρακτήρισε και καταδίκασε τη Χρυσή Αυγή ως εγκληματική οργάνωση, αναγνωρίζοντας έμπρακτα τον ιδεολογικό και πολιτικό χαρακτήρα πίσω από την κάθοδο των ταγμάτων εφόδου και την αφαίρεση της ζωής του μουσικού.
Η σοκαριστική αυτή δολοφονία λειτούργησε ως το σημείο καμπής. Η ελληνική κοινωνία, βρισκόμενη σε καθεστώς ηθικού πανικού και οργής, απαίτησε απαντήσεις. Η πολιτεία και η δικαιοσύνη, κάτω από το βάρος της καθολικής κατακραυγής και αποδεσμευμένες από προηγούμενες ανοχές, ενεργοποίησαν τα θεσμικά αντανακλαστικά τους, αποδεικνύοντας ότι η Χρυσή Αυγή δεν ήταν απλώς ένα «κόμμα με αντισυστημικό λόγο», αλλά μια εγκληματική οργάνωση με ναζιστικό πυρήνα — κάτι που επισφραγίστηκε με την ιστορική καταδικαστική απόφαση του 2020.
Και στις τρεις περιπτώσεις, ο Σεπτέμβριος λειτούργησε ως καθρέφτης των βαθύτερων ελληνικών παθογενειών: είτε πρόκειται για τη μετάβαση από την τουρκοκρατία στο νεοσύστατο κράτος (Καποδίστριας), είτε για την υπέρβαση του εμφυλιοπολεμικού διχασμού (Μπακογιάννης), είτε για την αντίσταση απέναντι στην εκφασισμό της κοινωνίας εν μέσω οικονομικής κατάρρευσης (Φύσσας). Οι δολοφονίες αυτές δεν άλλαξαν απλώς τα πρόσωπα της πολιτικής σκηνής, αλλά επαναπροσδιόρισαν τους όρους της δημοκρατικής νομιμότητας στη χώρα.
