Η 17η Νοεμβρίου 1985 σημάδεψε την ελληνική μεταπολιτευτική ιστορία με ένα γεγονός που, εκτός από τραγικό, υπήρξε καταλυτικό για την κλιμάκωση της τρομοκρατικής δράσης στην Ελλάδα: τη δολοφονία του 15χρονου μαθητή Μιχάλη Καλτεζά από αστυνομικό. Η δολοφονία αυτή, που συνέβη στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων του Πολυτεχνείου, πυροδότησε έντονες αντιδράσεις και αποτέλεσε το δηλωμένο κίνητρο για μία από τις πλέον αιματηρές ενέργειες της Οργάνωσης 17 Νοέμβρη (17Ν).
Η τραγική δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά (17 Νοεμβρίου 1985)
Την Κυριακή, 17 Νοεμβρίου 1985, μετά το τέλος της καθιερωμένης πορείας για την επέτειο του Πολυτεχνείου, σημειώθηκαν μικροεπεισόδια στην περιοχή των Εξαρχείων. Μία ομάδα αστυνομικών των ΜΑΤ (Μονάδων Αποκατάστασης Τάξης), η οποία κινούνταν στην περιοχή, βρέθηκε αντιμέτωπη με διαδηλωτές.
Στη διασταύρωση των οδών Στουρνάρη και Ζαΐμη, ο 15χρονος Μιχάλης Καλτεζάς βρισκόταν σε πεζοδρόμιο. Ο αστυφύλακας Αθανάσιος Μελίστας πυροβόλησε τον άοπλο μαθητή, με αποτέλεσμα να τον τραυματίσει θανάσιμα στην πλάτη. Ο Καλτεζάς μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, όπου διαπιστώθηκε ο θάνατός του.
Η δολοφονία ενός ανήλικου, άοπλου διαδηλωτή προκάλεσε μαζική οργή και έντονες αντιδράσεις σε όλη την Αθήνα. Χιλιάδες κόσμου βγήκαν στους δρόμους, το παλιό Χημείο καταλήφθηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας και η κυβέρνηση βρέθηκε σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. Ο αστυφύλακας Μελίστας αρχικά αφέθηκε ελεύθερος, γεγονός που κλιμάκωσε περαιτέρω την ένταση, αλλά αργότερα προφυλακίστηκε και καταδικάστηκε πρωτόδικα σε φυλάκιση.
Τα αντίποινα της "17 Νοέμβρη" (26 Νοεμβρίου 1985)
Η "17 Νοέμβρη" (17Ν), η οποία είχε ήδη δράσει στο παρελθόν, εκμεταλλεύτηκε το κλίμα οργής και απάντησε στη δολοφονία του Καλτεζά με μία ενέργεια που χαρακτήρισε ως "αντίποινα" κατά της Αστυνομίας.
- Ημερομηνία: 26 Νοεμβρίου 1985
- Στόχος: Κλούβα των ΜΑΤ
- Τόπος: Καισαριανή
Μέλη της 17Ν πυροδότησαν ένα παγιδευμένο με εκρηκτικά αυτοκίνητο δίπλα σε μία κλούβα των ΜΑΤ. Ως αποτέλεσμα της έκρηξης, σκοτώθηκε ο αρχιφύλακας Νίκος Γεωργακόπουλος και τραυματίστηκαν 14 συνάδελφοί του.
Στην προκήρυξή της η 17Ν αναφέρθηκε στη δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά, υποστηρίζοντας ότι η ενέργειά της αποτελούσε «απάντηση» στη «δολοφονική» πολιτική της κυβέρνησης και της αστυνομίας. Η 17Ν κατηγόρησε την Πολιτεία για την ατιμωρησία του αστυνομικού και δήλωσε ότι ανέλαβε δράση για να εκδικηθεί τον θάνατο του μαθητή.
Η ιστορική σημασία των γεγονότων
Τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1985 είχαν πολλαπλή σημασία:
- Εδραίωση της 17Ν: Η επίθεση της 26ης Νοεμβρίου ενίσχυσε τη φήμη της 17Ν ως μιας αδίστακτης και αποτελεσματικής οργάνωσης, ικανής να χτυπήσει στόχους ασφαλείας. Η αναφορά στη δολοφονία Καλτεζά έδωσε στην οργάνωση την ψευδαίσθηση ενός "λαϊκού" ή "αντιεξουσιαστικού" κινήτρου, προσπαθώντας να κεφαλαιοποιήσει την κοινωνική οργή.
- Πολιτική κρίση: Η δολοφονία Καλτεζά και η τρομοκρατική επίθεση που ακολούθησε προκάλεσαν κρίση στην κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ και έντονη πολιτική αντιπαράθεση σχετικά με τη διαχείριση της αστυνομικής βίας και της τρομοκρατίας.
- Εμβάθυνση της βίας: Ο κύκλος αίματος που άνοιξε με τη δολοφονία Καλτεζά και τα αντίποινα με τον βίαιο θάνατο του Γεωργακόπουλου κατέδειξε την κλιμάκωση της βίας και την είσοδο της χώρας σε μία περίοδο αυξημένης τρομοκρατικής δραστηριότητας, η οποία διήρκεσε μέχρι την εξάρθρωση της οργάνωσης το 2002.
Συνοπτικά, η δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά, πέρα από την τραγική ανθρώπινη απώλεια, λειτούργησε ως καθοριστικό ορόσημο, δίνοντας στην 17Ν το κίνητρο για μία από τις πιο αιματηρές επιθέσεις της και εγκαινιάζοντας μία περίοδο σφοδρών τρομοκρατικών χτυπημάτων κατά στόχων της Πολιτείας.
Αντιθετικά μέτωπα βίας στον αστικό ιστό - Η δράση των ενόπλων οργανώσεων και η αμφιλεγόμενη αστυνομική δύναμη
Ο αστικός ιστός αποτελεί συχνά το κεντρικό πεδίο εκδήλωσης δύο διαφορετικών, αλλά εξίσου σοβαρών, μορφών βίας: της δράσης των ένοπλων τρομοκρατικών οργανώσεων και των περιστατικών δολοφονιών ή υπέρμετρης βίας από την αστυνομία. Και τα δύο φαινόμενα διαταράσσουν την κοινωνική συνοχή, υπονομεύουν το κράτος δικαίου και δημιουργούν ένα περιβάλλον ανασφάλειας και φόβου για τους πολίτες.
1. Η δράση των ένοπλων τρομοκρατικών οργανώσεων
Οι ένοπλες τρομοκρατικές οργανώσεις, ιδίως οι αστικές αντάρτικες ομάδες (όπως η 17Ν και ο ΕΛΑ στην Ελλάδα), επιλέγουν συνήθως τον αστικό χώρο για τη δράση τους. Οι επιθέσεις τους (βομβιστικές ενέργειες, δολοφονίες, ληστείες) στρέφονται κατά:
- Συμβόλων της εξουσίας: Αξιωματούχοι, πολιτικοί, αστυνομικοί, δικαστικοί, επιχειρηματίες ή ξένοι διπλωμάτες, με στόχο την αποσταθεροποίηση και την προβολή της ιδεολογίας τους.
- Υποδομών: Τράπεζες, κρατικά κτίρια, αστυνομικά τμήματα.
Βασικά χαρακτηριστικά:
- Επιλογή στόχου: Η επιλογή στόχων στον αστικό χώρο μεγιστοποιεί την προβολή και την ψυχολογική επίδραση των ενεργειών τους, καθώς πλήττεται ο πυρήνας της καθημερινής ζωής.
- Παράπλευρες απώλειες: Σε πολλές περιπτώσεις, όπως φαίνεται και από την ιστορία, οι ενέργειες αυτές οδηγούν σε απώλεια αθώων ζωών (π.χ. ο Θάνος Αξαρλιάν από τη 17Ν), γεγονός που μειώνει τη λαϊκή αποδοχή τους και τις καθιστά εγκληματικές οργανώσεις στην κοινή συνείδηση.
- Πρόκληση φόβου: Ο κύριος στόχος είναι η πρόκληση μαζικού φόβου για να ασκηθεί πίεση στο κράτος και την κυβέρνηση.
2. Δολοφονίες και υπέρμετρη βία από την αστυνομία
Παράλληλα με την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας, το ζήτημα της αστυνομικής βίας και των δολοφονιών από όργανα της τάξης στον αστικό ιστό αποτελεί μια διαχρονική πληγή για τη δημοκρατία. Η αστυνομία διαθέτει το μονοπώλιο της νόμιμης βίας στο πλαίσιο του κράτους δικαίου, ωστόσο η υπέρβαση των ορίων και η αλόγιστη χρήση δύναμης οδηγούν σε:
- Παραβίαση δικαιωμάτων: Περιστατικά θανάτων ή σοβαρού τραυματισμού ατόμων κατά τη διάρκεια καταδιώξεων, συλλήψεων ή διαδηλώσεων, συχνά πυροδοτούν κοινωνικές εκρήξεις και αμφισβήτηση της νομιμότητας της κρατικής δράσης.
- Ατιμωρησία: Η συστημική φύση της αστυνομικής βίας, όπως έχει αναδειχθεί σε διάφορες εκθέσεις (π.χ. της Διεθνούς Αμνηστίας), συχνά συνδέεται με την καθυστέρηση ή την επιείκεια στις πειθαρχικές και ποινικές διαδικασίες κατά των εμπλεκόμενων αστυνομικών. Αυτό δημιουργεί ένα αίσθημα ατιμωρησίας που υπονομεύει την εμπιστοσύνη του πολίτη.
- Στόχευση ομάδων: Πολλές φορές, η υπέρμετρη βία και η αυθαιρεσία στρέφονται δυσανάλογα εναντίον ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, μειονοτήτων ή διαδηλωτών, ενισχύοντας τον ρατσισμό και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Και τα δύο φαινόμενα, η αστική τρομοκρατία και η κρατική/αστυνομική βία, τρέφονται από την απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς και θέτουν σε κίνδυνο την ανθρώπινη ζωή. Η αντιμετώπιση της τρομοκρατίας απαιτεί αποτελεσματικές αντιτρομοκρατικές υπηρεσίες, ενώ ο περιορισμός της αστυνομικής αυθαιρεσίας απαιτεί διαφάνεια, εσωτερικούς και εξωτερικούς ελέγχους (όπως ο Συνήγορος του Πολίτη στην Ελλάδα) και την ταχεία απόδοση δικαιοσύνης, ώστε η αστυνομική εξουσία να παραμένει εντός των ορίων που ορίζει το δημοκρατικό κράτος δικαίου.
Αυτές οι μορφές βίας ευδοκιμούν στα αστικά περιβάλλοντα, γιατί οι πόλεις αποτελούν κέντρα εξουσίας, πληθυσμού και πληροφοριών, προσφέροντας ταυτόχρονα στρατηγικά πλεονεκτήματα και ευάλωτες περιοχές για τη δράση τους.
Γιατί η αστική δομή ευνοεί την τρομοκρατία
Η αστική δομή παρέχει στις ένοπλες τρομοκρατικές οργανώσεις (όπως η 17Ν, ο ΕΛΑ) ιδανικές συνθήκες για να πραγματοποιήσουν επιθέσεις και να διαφύγουν:
- Συγκέντρωση στόχων: Οι μεγάλες πόλεις φιλοξενούν τα κέντρα λήψης αποφάσεων (κυβερνητικά κτίρια, πρεσβείες, αρχηγεία αστυνομίας), τα σύμβολα του κεφαλαίου (τράπεζες, επιχειρηματίες) και τα μέσα ενημέρωσης. Αυτό επιτρέπει στους τρομοκράτες να επιλέγουν στόχους με υψηλή συμβολική αξία και να μεγιστοποιούν τη δημοσιότητα.
- Ανώνυμη κινητικότητα: Η υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και το πολυσύνθετο δίκτυο δρόμων και μεταφορών (Μέσα Μαζικής Μεταφοράς) καθιστούν ευκολότερη τη μυστική μετακίνηση, την πραγματοποίηση επίθεσης και τη διασπορά των μελών σε ένα τεράστιο πλήθος, δυσχεραίνοντας την καταδίωξη και τον εντοπισμό.
- Πρόσβαση σε υποδομές/πόρους: Στις πόλεις βρίσκονται οι απαραίτητοι πόροι (όπλα, εκρηκτικά, πλαστά έγγραφα, δίκτυα επικοινωνίας) και οι πηγές χρηματοδότησης (π.χ. τραπεζικές ληστείες).
Γιατί η αστική πυκνότητα ευνοεί την αστυνομική βία
Η υπέρμετρη αστυνομική βία και οι δολοφονίες από όργανα της τάξης συνδέονται επίσης με τα χαρακτηριστικά των αστικών κέντρων:
- Επικέντρωση διαδηλώσεων/συγκρούσεων: Οι πόλεις είναι ο κατεξοχήν τόπος όπου εκδηλώνονται πολιτικές διαμαρτυρίες και κοινωνικές αντιπαραθέσεις (π.χ. πλατείες, Πανεπιστήμια, κέντρα). Αυτή η συχνότητα και η ένταση των συγκεντρώσεων αυξάνουν την πιθανότητα κλιμάκωσης της έντασης και άσκησης υπέρμετρης βίας από τις αστυνομικές δυνάμεις.
- Αντιμετώπιση κοινωνικών εντάσεων: Η ανισότητα, η φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η υποβάθμιση είναι πιο έντονα σε συγκεκριμένες αστικές γειτονιές. Αυτές οι περιοχές αντιμετωπίζονται συχνά με εντατική αστυνόμευση, η οποία, σε συνδυασμό με τις ρατσιστικές προκαταλήψεις ή την αίσθηση ατιμωρησίας των αστυνομικών, οδηγεί σε αυξημένα περιστατικά αυθαιρεσίας.
- Ευκολία στη χρήση βίας: Το αστικό περιβάλλον (στενοί δρόμοι, πολυκατοικίες, πλήθος ανθρώπων) καθιστά δύσκολη την οριοθέτηση της αστυνομικής δράσης και επιτρέπει τη χρήση βίας που εκτείνεται και σε "αθώους πολίτες" ή περαστικούς (π.χ. χρήση χημικών, ξυλοδαρμοί).
Ουσιαστικά, η πόλη αποτελεί έναν καθρέφτη των κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών αντιθέσεων, όπου η δράση των αντικρατικών ένοπλων ομάδων συναντά την κρατική "αντιβία" της αστυνομίας, με τον απλό πολίτη να βρίσκεται στη μέση.
